Şerh

Hem Sáni‘-ı Álem’in en büyük âyetleri olan ve nizám-ı álemin ana çarkları olan bu dört unsurun aralarında vaz‘ edilen gáyet intizámlı ve mîzânlı münâsebet ve tesânüdü göstererek kâinâttaki nizámı akla getirir ve onunla Sáni‘ın vahdâniyyetini ve kemâl-i kudretini ve mahlûkátın ona derece-i itáatlerini isbât eder ve insânı tevhîde ve itáate da‘vet eder.

Hem bunlardaki büyük ni‘metleri ihtár ederek Hálık-ı kâinâtın nihâyetsiz merhametini ve tükenmez servetini bildirip tabîatı parçalar ve vahdeti isbât edip insânı duá ve ibâdete teşvîk eder. Ma‘nen şöyle der:

“Ey gaflet uykusunda ve tabîat bataklığında Hálık’ını unutmuş insân! Güneş ve Ay’ı iki dolap beygiri gibi çeviren ve gece ve gündüzü iki ip gibi yapıp döndürerek zamânı tahrîk eden ve mu‘cizât-ı san‘atını bu şerîtlere takıp gösteren kimdir? Acabâ, Güneş ve Ay’a, gece ve gündüze hükm eden bir Kadîr-i Zü’l-Celâl’den başkası şu mu‘cizelere ve ni‘metlere sáhib olabilir mi ve kâinâtın hılkatinde müdâhale edebilir mi? O hâlde, tabîat ve esbâba perestiş etme! O Kadîr-i Zü’l-Celâl’den başkasına ibâdet etme! Bütün mevcûdâtın itáat ettiği o Sultán’a isyân etmekten hazer et! Hadsiz aczine mukábil ibâdetle O’nun kudretine istinâd et! Seni bilmeyen, tanımayan ve sana merhamet etmeyen ve senin de teshírinden áciz olduğun bu azím mahlûkları sana teshír eden ve sana merhamet ve ihsânını gösteren ve seni bildiğini bildiren Zât kimdir? Yalnız O’nu tanı ve O’na şükr et! Zîrâ, o Rahmân-ı Rahîm’e ibâdet ve şükr etmek senin vazífe-i fıtriyyendir. Elbette sana bu ni‘metleri veren ve âyâtını sana gösteren Zât, senden îmân ve itáat ve şükür ister ve seni başı boş bırakmaz. Çünkü,

Lügat: merhamet, perestiş, elbette, udre(t), hadsiz