Bu âyeti ta‘kíb eden âyetler de ma‘nidârdır, okunsun. Kur’ân-ı Hakîm, bu büyük kitâbın bir nüshası mâhiyyetindedir. Elláh, Kur’ân-ı Hakîm’i de bir muallim vâsıtasıyle cin ve inse göndermiş ve öğretmiştir. O Muallim, Seyyidü’l-beşer, Fahr-i álem Hazret-i Muhammed Mustafa (asm)’dır. Bu Mukaddes Kitâb, o hikmetli büyük kâinât kitâbını, âyetleri ile okuyor ve okutuyor.

Fenn-i hikmet: Eşyâyı bildiren fen demektir.

Hakíkí fenn-i hikmet: Eşyânın yaratılışını Sáni-ı áleme verir. Esbâba ve tabîata vermez. Bu husústaki kitâbları okurken, bu noktayı dikkate almak gerektir ki; hakíkí olup olmadığı anlaşılsın.

Üçüncü Suâliniz: “Hayrât ve hasenâtın hayâtı niyyet iledir. Fesâdı da ucb, riyâ ve gösteriş iledir. Ve fıtrî olarak vicdânda şuúr ile bi’z-zât hissedilen vicdâniyyâtın esâsı, ikinci bir şuúr ve niyyet ile inkıtá‘ bulur.

“Nasıl ki, amellerin hayâtı niyyet iledir. Onun gibi, niyyet bir cihetle fıtrî ahvâlin ölümüdür. Meselâ: Tevâzua niyyet onu if­sâd eder, tekebbüre niyyet onu izâle eder, feraha niyyet onu uçurur, gam ve kedere niyyet onu tahfîf eder. Ve hâkezâ kıyâs et”[15] cümlelerinin îzáhı.

Üçüncü Suâlinizin Cevâbı: Suâl’deki, “nasıl ki; amellerin hayâtı” ile başlayan kısım nihâyete kadar, buraya kadar olan suâl kısmının tatbîkı ve misâlidir. Meselâ, bir câmi inşâsına yar­dım için, niyyette Elláh rızásı esâs olursa, amel hayâtlıdır, sevâbı devâm eder. Ucb, riyâ, gösteriş için yapılan hayrât ve hasenât sevâb te’mîn etmez, o hayr ve haseneyi ma‘nen öldürür.

Lügat: fenn-i hikmet, muhammed, mukaddes, tekebbür, muallim, dikkat, gönder, hikmet, seyyid