اَللّٰهُ اَكْبَرُ     

KELİME-İ KUDSİYYESİNİN MA‘NÂSI 

İnsân, Elláh’ın sıfatları ve ni‘metleri üzerinde düşünürken, nefis ve Şeytán onu Zât’ı husúsunda da düşünmeye çağırır. Binâenaleyh, Cenâb-ı Hakk’ın künh-i mâhiyyetine dâir aklına gelen her husústa kula yakışan, “Elláh, zâtı hakkında aklıma ve zihnime gelen, idrâk ettiğim her şeyden daha yüce ve daha münezzehtir” demesidir. Çünkü, künh-i mâhiyyet-i İlâhiyye idrâk edilemez. [77] Zât-ı İlâhî düşünülemez. Ancak âsâr, ef‘ál, esmâ, sıfât ve şuûnâtı üzerinde tefekkür edilebilir. İşte, insân, künh-i mâhiyyet-i İlâhiyyenin idrâk edilemeyeceğini  اَللّٰهُ اَكْبَرُ  kelime-i kudsiyyesi ile i‘lân eder.

TESBÎH, CELÂL-İ İLÂHÎ’YE; TAHMÎD İSE, CEMÂL, KEMÂL VE İHSÂN-I İLÂHÎ’YE KARŞI YAPILIR.

Cenâb-ı Hak, فَسُبْحَانَ اللّٰهِ ح۪ينَ تُمْسُونَ وَح۪ينَ تُصْبِحُونَ  âyet-i kerîmesinde tesbîh vazífesini; akşâm, yatsı ve sabâh vakitlerine tahsís etti. Zîrâ, bu vakitlerde celâl-i İlâhî daha ziyâde görünür.

وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَعَشِيًّا وَح۪ينَ تُظْهِرُونَ

âyet-i kerîmesinde ise tahmîd vazífesini; ikindi ve öğle vakitlerine tahsís etti. Zîrâ, bu vakitlerde cemâl, kemâl ve ihsân-ı İlâhî daha ziyâde görünür.

Tesbîh, celâle karşı yapılır. Zîrâ, ح۪ينَ تُمْسُونَ ifâdesi, hem günün vefâtını, hem senenin vefâtını, hem álem-i asğar olan insânın vefâtını, hem de insân-ı ekber olan àlemin vefâtını ihtár eder. Bunlar sâatin milleri gibi biribirinden haber verir. Bu vefâtlar ise, celâl-i İlâhînin tecellîsini gösterir. Demek,  ح۪ينَ تُمْسُونَ ifâdesi, günün, senenin, insânın ve álemin vefât zamânını