nazara vermekle, celâl-i İlâhîye işâret eder. Bu tecelliyyât-ı celâliyyeye karşı, nev-ı beşer tesbîh ile emrolunmuştur.

Bu âyet-i kerîmelerde ح۪ينَ تُمْسُونَ ifâdesiyle evvelâ akşâm ve yatsı vakitleri zikredildi. Ardından  َح۪ينَ تُصْبِحُونَ ifâdesiyle yeni bir ufuk açıldı. Sabâh vakti gösterildi. Bu vakit de celâl-i İlâhî’nin tecellî ettiği bir vakittir. Zîrâ, hem günün, hem bahâr mevsiminde senenin, hem insânın, hem de álemin haşrini ihtár eder. Bu tecelliyyât-ı celâliyyeye karşı, nev-ı beşer tesbîh vazífesi ile mükellef tutulmuştur.

 Daha sonra, وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ cümlesi zikredildi. 

Ardından  وَعَشِيًّا وَح۪ينَ تُظْهِرُونَ ifâdesiyle tam kemâl zamânı olan öğle ve ikindi vakitleri nazara verildi. 

Tahmîd vazífesi, akşâm, yatsı ve sabâh vakitleri ile öğle ve ikindi vakitleri arasında zikredildi. Zîrâ, tekâmül vakti, bu iki vakittir. Ya‘nî, öğle ve ikindi vakitleridir. Cenâb-ı Hak, ibâdını bu iki vakitte daha ziyâde hamde da‘vet eder. Zîrâ, bu vakitlerde ni‘metlerin kemâlini hátırlatır. Kemâl-i ni‘met ise, cemâl-i İlâhîye işâret eder. Cemâl ise hamdi iktizá eder.

Hulâsa: Cenâb-ı Hak, celâl-i İlâhî’sinin tecellî ettiği akşâm, yatsı ve sabâh vakitlerinde ibâdını tesbîhe da‘vet eder. Cemâl, kemâl ve ihsân-ı İlâhîsinin tecellî ettiği ikindi ve öğle vakitlerinde ise ibâdını tahmîde da‘vet eder.

Tesbîh vazífesi ise:

Biri: İzzet ve azamet-i İlâhiyyeye karşı yapılır.

Diğeri: Taaccübe şâyân ef‘ál-i İlâhiyyeye karşı yapılır.

Kur’ân’ın ma‘nevî tefsîri hükmünde olan “Risâle-i Nûr”un “Mesnevî-i Nûriyye” adlı eserinde tesbîh, tahmîd ve tekbîrin mahall-i isti‘mâlleri şöyle îzáh edilmektedir:

“İ‘lem Eyyühel-Azîz! ‘Sübhânelláh’, ‘Elhamdü lillâh’, ‘Elláhü Ekber’; bu üç mukaddes cümlenin fâidelerini ve mahall-i isti‘mâllerini dinle:

  “1- Kalbinde hayât bulunan bir insân kâinâta, áleme bakarken idrâkinden áciz,

Lügat: mukaddes, mesnevî, taaccüb, tekâmül, mevsim, âliyye, fâide, simin, sinin