had ve hesâba gelmez. [73] Öyle ise, ancak küllî bir niyyet ve hadsiz bir i‘tikádla bütün ni‘metlerin O’ndan geldiğini düşünüp, dolayısıyla hamd ve senâ, medih ve minnet yalnız O’na mahsús olduğunu bilerek böyle bir şuúr ile  kelime-i kudsiyyesini söylese, o Zât-ı Zü’l-Cemâl o şükür ve hamd vazífesini küllî bir súrette edâ etmiş gibi ondan kabûl eder.

Cenâb-ı Hak, kulun böyle küllî bir tarzda Kendisine hamd etmesine mukábil, ma‘nen şöyle buyurur: “Kulum, bütün ömrünü Bana hamd etmekle geçirdi. Ben, Bana şükredene fazlasını va‘d ettim. [74] Dolayısıyla, onun Bana tesbîh etmesine karşılık, ‘hüsnâ’ (en güzel mükâfât olan Cennet) vardır. Bana hamd ü senâda bulunmasına karşı da bundan daha fazlası, (rıza-yi İlâhî ve rü’yet-i cemâl-i İlâhî ni‘meti) vardır.” [74]

Kur’ân’ın ma‘nevî bir tefsîri olan “Risâle-i Nûr”da konu ile alâkalı olarak sorulan bir suâle verilen cevâbı aynen naklediyoruz:

“Eğer desen: ‘Şu küllî hadsiz ni‘metlere karşı nasıl şu mahdûd ve cüz’î şükrümle mukábele edebilirim?’

“Elcevâb: Küllî bir niyyetle, hadsiz bir i‘tikád ile... Meselâ: Nasıl ki, bir adam beş kuruş kıymetinde bir hediyye ile, bir pâdişâhın huzúruna girer ve görür ki, her biri milyonlara değer hediyyeler, makbûl adamlardan gelmiş, orada dizilmiş. Onun kalbine gelir: ‘Benim hediyyem hîçtir, ne yapayım?’ Birden der: ‘Ey seyyidim! Bütün şu kıymetdâr hediyyeleri kendi nâmıma Sana takdîm ediyorum. Çünkü, Sen onlara lâyıksın. Eğer benim iktidârım olsaydı, bunların bir mislini Sana hediyye ederdim.’ İşte, hîç ihtiyâcı olmayan ve raıyyetinin derece-i sadâkat ve hürmetlerine alâmet olarak hediyyelerini kabûl eden o pâdişâh, o bî-çârenin o büyük ve küllî niyyetini ve arzûsunu ve o güzel ve yüksek i‘tikád liyâkatını, en büyük bir hediyye gibi kabûl eder. Aynen öyle de: Áciz bir abd, namâzında ‘Ettahiyyâtü lillâh’ der. Ya‘nî: ‘Bütün mahlûkátın hayâtlarıyla Sana takdîm ettikleri hediyye-i ubûdiyyetlerini, ben kendi hesâbıma, umûmunu Sana takdîm ediyorum. Eğer elimden gelseydi, onlar kadar tahiyyeler Sana takdîm edecektim. Hem Sen onlara, hem daha fazlasına lâyıksın.’

Lügat: tahiyye, alâmet, ediyye, hadsiz, hediyy, kelime, minnet, seyyid, küllî, âdiş