Beyân káidelerinin iktizá ettiği şudur:

كُلُّ فَرْدٍ مِنْ اَفْرَادِ الْحَمْدِ مِنْ اَىِّ حَامِدٍ صَدَرَ وَعَلٰى اَىِّ مَحْمُودٍ وَقَعَ مِنَ اْلاَزَلِ اِلَى اْلاَبَدِ خَاصٌّ وَ مُسْتَحِقٌّ لِلذَّاتِ الْوَاجِبِ الْوُجُودِ الْمُسَمّٰى بِاللّٰهِ

“Ya‘nî: ‘Ne kadar hamd ve medh varsa, kimden gelse, kime karşı da olsa, ezelden ebede kadar hástır ve lâyıktır o Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’a ki, Elláh denilir.’ İşte, ‘ne kadar hamd varsa’, ‘el-i istiğrâk’tan çıkıyor. ‘Her kimden gelse’ kaydı ise, ‘hamd’ masdar olup fâili terk edildiğinden, böyle makámda umûmiyyeti ifâde eder. Hem mef‘úlün terkinde, yine makám-ı hıtâbîde külliyyet ve umûmiyyeti ifâde ettiği için, ‘her kime karşı olsa’ kaydını ifâde ediyor. ‘Ezelden ebede kadar’ kaydı ise; fi’lî cümlesinden ismî cümlesine intikál káidesi, sebât ve devâma delâlet ettiği için, o ma‘nâyı ifâde ediyor. ‘Hás ve müstehak’ ma‘nâsını ‘Lillâh’taki ‘lâm-ı cer’ ifâde ediyor. Çünkü, o ‘lâm’, ihtisâs ve istihkák içindir. ‘Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’ kaydı ise; vücûb-i vücûd, ulûhiyyetin lâzım-ı zarûrîsi ve Zât-ı Zü’l-Celâl’e karşı bir unvân-ı mülâhaza olduğundan, ‘Lafzulláh’ sâir esmâ ve sıfâta câmiıyyeti ve ism-i a‘zam olduğu i‘tibâriyle, delâlet-i iltizâmiyye ile delâlet ettiği gibi; Vâcibü’l-Vücûd unvânına dahi, o delâlet-i iltizâmiyye ile delâlet ediyor.” [69]

“لَهُ الْحَمْدُ Ya‘nî: Bütün mevcûdâtta sebeb-i medh ü senâ olan kemâlât O’nundur. Öyle ise, hamd dahi O’na áiddir. Ezelden ebede kadar her kimden her kime karşı gelen ve gelecek medh ü senâ O’na áiddir. Çünkü, sebeb-i medh olan ni‘met ve ihsân ve kemâl ve cemâl ve medâr-ı hamd olan her şey O’nundur, O’na áiddir. Evet, âyât-ı Kur’âniyyenin işârâtıyla, bütün mevcûdâttan dâimî bir súrette dergâh-ı İlâhiyyeye giden bir ubûdiyyettir, bir tesbîhtir, bir secdedir, bir duádır ve bir hamd ü senâdır ki; dâimî o dergâha gidiyor.” [70]

“لَهُ الْحَمْدُ Ya‘nî: Hamd ü senâ, medih ve minnet O’na mahsústur, O’na lâyıktır. Demek, ni‘metler O’nundur ve O’nun hazînesinden çıkar. Hazîne ise, dâimîdir. İşte, şu kelime, şöyle müjde verip diyor ki: Ey insân! Ni‘metin zevâlinden elem çekme. Çünkü, rahmet hazînesi tükenmez. Ve lezzetin zevâlini düşünüp,

o elemden feryâd etme. Çünkü, o ni‘met meyvesi, bir rahmet-i bî-nihâyenin

Lügat: dergâh, kelime, minnet, terkin, vâcib, âmiyy