emriyle, evvelâ insâna teklîf yapıyor. Daha sonra zikredilen âyet-i kerîmelerde, o emrin illetini gösteriyor. O illet ise, tevhîd ve haşirdir. Ya‘nî, Kur’ân-ı Hakîm, bu “Dokuz Álî Makám”da evvelâ âsârı nazara verip o âsâr üzerinde görünen ef‘ál, esmâ ve sıfât-ı İlâhiyyeyi ders veriyor. Bununla tevhîdi isbât ediyor. Daha sonra haşri bunun üzerine binâ ediyor. Böylece tevhîd ve haşrin delîllerini serd ediyor. 

Tevhîd ve haşri isbât eden “Dokuz Álî Makám”ın tereşşüh ettiği âyet-i kerîmelerin sonunda ise, وَلَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ “Semâvât ve Arz’da tecellî eden en yüce sıfatlar Elláh’ındır. Öyle ise ey insânlar! Siz de O’nu o yüce sıfatlarla tavsíf edin. Nâkıs sıfatlardan tenzîh edin. Zâtında, şuûnâtında, sıfâtında, esmâsında ve ef‘álinde şerîki olmadığını i‘lân edin” cümlesiyle, nev-ı beşere tekrâr tesbîh ve takdîs vazífesini emrediyor. Ya‘nî, nev-ı beşeri, “zât, şuûn, sıfât, esmâ ve ef‘ál-i İlâhiyye”de Elláh’ın şerîki olmadığına ve o esmâ ve  sıfât-ı İlâhiyyenin iktizá ettiği haşri getireceğine inanmaya, ve azâb-ı İlâhîden kurtulup rahmet-i İlâhiyyeye nâil olmak için evâmir-i İlâhiyyeye imtisâl ve nevâhî-yi İlâhiyyeden ictinâb etmeye da‘vet ediyor.

سُبْحَانَ اللّٰهِ

KELİME-İ KUDSİYYESİNİN İHTİVÂ ETTİĞİ MA‘NÂLAR

سُبْحَانَ اللّٰهِ kelime-i kudsiyyesi, üç mühim ma‘nâyı ihtivâ etmektedir:

Birinci ma‘nâ: Cenâb-ı Hak, cin ve insin teklîfî olarak işlemiş oldukları bütün günâh ve kusúrlardan münezzehtir.

İkinci ma‘nâ: Cenâb-ı Hak, Hazret-i Âdem (as) zamânından tâ bugüne kadar gelmiş geçmiş cümle ehl-i küfür ve dalâletin bâtıl fikirlerinden pâk ve müberrâdır.

İşte bizler سُبْحَانَ اللّٰهِ  demekle şöyle bir takdîsâtta bulunuyoruz:

“Hz. Âdem (as)’dan bugüne kadar insânların işlediği bütün günâhlar ve kâfirlerin bütün bâtıl efkârı, insânın irâdesinden zuhûr etmiştir. Mes’ûl olan, insânın enesi ve