YİRMİ DOKUZUNCU MES’ELE

Kur’ân, çok ince esrârı beyân etmek maksadıyla bu âyet-i kerîmede belâğat yapmıştır. Bir âyette hem bütün zamânları, hem bu zamânlarda vücûda gelen mevcûdât-ı álemi, hem zamânın hükmü altına giren mevcûdâtın zevâl ve fenâsını, hem onlarda tezáhür eden icrâât ve faáliyyet-i Rabbâniyyeyi, hem o rubûbiyyet dâiresine karşı umûm mevcûdâtın ubûdiyyetle mukábelede bulunduğunu, bâ-husús tesbîh, tahmîd ve tekbîr vazífelerini yerine getirdiklerini, hem namâz vakitlerini ifâde eder. Bütün bunlar, ma‘nânın külliyyetinde dâhıl olan birer ferddir. Daha bunlar gibi pek çok efrâdı daha vardır. Bu, Kur’ân’ın ma‘nâsındaki câmiıyyet cihetindeki bir i‘câzıdır.

Hem bu âyet-i kerîmelerde mevcûd olan kelime ve harflerin nazmında, ba‘zı kelimelerin sarâhaten zikredilip, ba‘zılarının hazf edilmesinde, takdîm ve te’hírinde de bir i‘câz vardır. Bu da Kur’ân’ın nazmındaki i‘câzıdır. İ‘câz-ı Kur’ân’ın bu iki vechi, kısmen de olsa bu âyet-i kerîmenin tahlîlinde nazara verildi. 

ÂYET-İ KERÎMELERİN TEFSÎRİ

فَسُبْحَانَ اللّٰهِ ح۪ينَ تُمْسُونَ وَح۪ينَ تُصْبِحُونَ ۞ وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَعَشِيًّا وَح۪ينَ تُظْهِرُونَ

Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân, “Birinci Makám-ı Álî” olan “Makám-ı Mevcûdiyyet-i İlâhiyye”nin tereşşüh ettiği bu âyet-i kerîmelerde haşr-i cismânîyi isbât konusunda ba‘zı delîlleri serd etmektedir. Şimdi “Birinci Makám-ı Álî” olan sıfât-ı selbiyye, husúsan “vücûd” sıfatı ve “Mevcûd” ve “Vâcibü’l-Vücûd” isimleri, zarûret derecesinde haşr-i cismânîyi nasıl iktizá ettiğini, mezkûr âyet-i kerîmelerin tefsîrini yapmak súretiyle isbât edeceğiz. Şöyle ki:

Vaktâ ki, Cenâb-ı Hak, daha önceki âyet-i kerîmelerde semâvât ve Arz’ın hılkatiyle mebdei, Cennet ve Cehennem’in zikriyle de meádı beyân buyurdu. İnsânlardan bir kısmının, maádi tekzîb ve inkâr ettiğini bildirdi. Onların bu inkâr ve tekzîbleri ise, Cenâb-ı Hak hakkında hâşâ “acz, cehl, merhametsizlik, zulüm, hulfü’l-va‘d, abesiyyet” gibi O’nun şânına lâyık olmayan ba‘zı nâkıs

Lügat: cehennem, merhamet, birinc, kelime, mezkûr, inkâr, vâcib