derecede áciz ve zaíf, nihâyet derecede muhtâc, fakír, hadsiz musíbetlere ma‘rûz, elemli, kederli bir fânî hayvân hükmünde olup, bütün sevdiği ve alâka peydâ ettiği bütün eşyâdan mütemâdiyyen firâk elemini çeke çeke, nihâyette, bâkí kalan bütün ahbâbını bir firâk-ı elîm içinde bırakıp, kabrin zulümâtına yalnız olarak gider. Hem müddet-i hayâtında gáyet cüz’î bir ihtiyâr ve küçük bir iktidâr ve kısacık bir hayât ve az bir ömür ve sönük bir fikir ile nihâyetsiz elemler ile ve emeller ile faydasız çarpışır ve hadsiz arzûların ve makásıdın tahsíline, semeresiz boşu boşuna çalışır.

Hem kendi vücûdunu yüklenemediği hâlde, koca dünyâ yükünü bî-çâre beline ve kafasına yüklenir. Daha Cehennem’e gitmeden Cehennem azâbını çeker.

“Evet, şu elîm elemi ve dehşetli ma‘nevî azâbı hissetmemek için, ehl-i dalâlet ibtál-i his nev‘ınden gaflet sarhóşluğu ile muvakkaten hissetmez. Fakat, hissedeceği zamân, ya‘nî kabre yakın olduğu vakit birden hisseder. Çünkü, Cenâb-ı Hakk’a hakíkí abd olmazsa, kendi kendine mâlik zannedecek. Hâlbuki, o cüz’î ihtiyâr, o küçük iktidârı ile şu fırtınalı dünyâda vücûdunu idâre edemiyor. Hayâtına muzır mikroptan tut, tâ zelzeleye kadar binler táife düşmânları, hayâtına karşı tehâcüm

vaz‘ıyyetinde görür. Elîm bir korku dehşeti içinde her vakit kendine müdhiş görünen kabir kapısına bakıyor. Hem bu vaz‘ıyyette iken, insâniyyet i‘tibâriyle nev-ı insânî ile ve dünyâ ile alâkadâr olduğu hâlde, dünyâyı ve insânı Hakîm, Alîm, Kadîr, Rahîm, Kerîm bir Zât’ın tasarrufunda tasavvur etmediği ve onları tesádüf ve tabîata havâle ettiği için; dünyânın ehvâli ve insânın ahvâli onu dâimâ iz‘ác eder. Kendi elemiyle berâber insânların elemini de çeker. Dünyânın zelzelesi, táúnu, túfânı, kaht u galâsı, fenâ ve zevâli, ona gáyet müz‘ıc ve karanlıklı birer musíbet súretinde onu ta‘zîb eder.

“Hem şu hâldeki insân, merhamet ve şefkate lâyık değildir. Çünkü, kendi kendine bu dehşetli vaz‘ıyyeti veriyor….” [604]

İşte, Kur’ân, dünyânın, ehl-i dalâletin hevesâtına bakan iç yüzünü böyle tavsíf eder.

ON BİRİNCİ ÜSLÛB: Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân’ın bir üslûbu da îcâzdır.

İşte, Kur’ân-ı Kerîm,

Lügat: ehl-i dalâlet, cehennem, merhamet, semer(e), tasarruf, tasavvur, dehş(e), zelzele, dehşet, hadsiz, âdiyye, şefkat