وَهُوَ الَّذ۪ى يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُع۪يدُهُ وَهُوَ اَهْوَنُ عَلَيْهِۜ وَلَهُالْمَثَلُ الْاَعْلٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِۚ وَهُوَ الْعَز۪يزُ الْحَك۪يمُ۟

âyet-i kerîmesinde, bütün mahlûkátın halk ve îcâdını,  الْخَلْقَ  “halk” kelimesi ile ifâde etmekle îcâz yapmıştır. Zîrâ, الْخَلْقَ kelimesindeki الْ-ı ta‘rîf, istiğrâk ma‘nâsında olduğundan, bütün mahlûkátı birden ifâde eder.

Hem “ibdâ-ı mahlûkát” ile “iáde-i mahlûkát” ifâdelerinde de bir îcâz vardır. Zîrâ, Kur’ân, bu âyet-i kerîme ile ibdâ-ı mahlûkátı nazara verdikten sonra, onlar üzerinde müşâhede edilen esmâ-i İlâhiyyenin hadsiz tecellîleri, nihâyetsiz icrâât ve faáliyyet-i Rabbâniyyeyi; bunlara bağlı olarak vücûda gelen mahlûkátın geçirdiği hadsiz etvâr ve ahvâl, tebeddülât ve teceddüdâtı; kezâ bütün mevcûdâtın ölüm ile peyderpey bu fânî álemden ayrıldığı, Kıyâmet ile de bütün bütün bu dünyânın kapandığı gibi hakíkatleri arada tayyederek يُع۪يدُهُ   kelimesi ile hemen mevcûdât-ı álemin haşir sabâhındaki iádelerini nazara vermekle, öyle i‘câzlı bir îcâz yapar ki; ehl-i belâğatın ukúlunu hayrette bırakır. Kur’ân’ın ma‘nevî tefsîri olan “Risâle-i Nûr”un muhtelif eserlerinde Kur’ân’ın bu üslûbu îzáh edilmiştir. Nümûne olarak o îzáhlardan yalnız ikisini zikredeceğiz. Şöyle ki:

“Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân’ın esâs-ı i‘câzı, en mühimlerinden, belâgatından sonra îcâzdır. Îcâz, i‘câz-ı Kur’ân’ın en metin ve en mühim bir esâsıdır. Kur’ân-ı Hakîm’de şu mu‘cizâne îcâz o kadar çoktur ve o kadar güzeldir ki; ehl-i tedkík, karşısında hayrettedirler. Meselâ:

وَ ق۪يلَ يَآ اَرْضُ ابْلَع۪ى مَآءَكِ وَيَا سَمَآءُ اَقْلِع۪ى وَغ۪يضَ الْمَآءُ وَقُضِىَ اْلاَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِىِّ وَق۪يلَ بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِم۪ينَ

Kısa bir kaç cümle ile túfân hâdise-i azímesini netâiciyle öyle îcâzkârâne ve mu‘cizâne beyân ediyor ki; çok ehl-i belâgatı, belâgatına secde ettirmiş.” [605]

“Hem meselâ: Sûre-i Yûsuf’ta, اَرْسِلُونِ kelimesinden  يُوسُفُ اَيُّهَا الصِّدّ۪يق ortasında yedi-sekiz cümle îcâz ile tayyedilmiş. Hîç fehmi ihlâl etmiyor, selâsetine zarar vermiyor. Bu çeşit mu‘cizâne îcâzlar Kur’ân’da

Lügat: tebeddülât, tebeddül, teceddüd, belâgat, hadsiz, hâdise, kelime, hâdis