Hem, وَلَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِۚ  cümlesi ifâde eder ki; semâvât ve Arz’da ve içlerinde bulunan mevcûdâtta ne kadar güzel ve yüksek evsáf varsa, hepsi Cenâb-ı Hakk’a hás ve mahsústur. Ya‘nî, mezkûr âsâr üzerinde görünen ef‘ál, esmâ, sıfât ve şuûnâtın cümlesi Elláh’a áiddir. O Zât-ı Akdes’in ef‘ál, esmâ, sıfât, şuûnât ve Zât’ında şerîki yoktur.

İşte, Kur’ân, bu şekilde her bir mevcûd ile tevhîd hakíkatini ders verir.

Hem bu âyet-i kerîme, mezkûr ikinci ma‘nâ olan, “Kur’ân, kâinâtı âhiretin tarlası, Cennet ve Cehennem’in birer nümûnesi olarak gösterir, bununla haşri ve âhireti isbât eder” hakíkatini şöyle hulâsa eder: Mahlûkát-ı álem, bu dünyâda tekvînen ve teklîfen bir ta‘lîm ve terbiyeye tâbi‘ tutulmuştur. Şu álem, mevcûdât için bir mekteb ve kışla hükmündedir. Mevcûdât, tekâmül kánûnuna tâbi‘ kılınarak, dâr-ı beká olan âhiret áleminde ebedî demirbaş olmak için çalışırlar. O hâlde, bu dünyâ, âhiretin bir tarlası hükmünde olup, mevcûdât, ádetâ burada ekiliyor. Dâr-ı bekáda mahsúlât veriyor. Hem her bir mahlûk ve mevcûd, Cennet veyâ Cehennem’in birer nümûnesidir. Oradan gelmiş, yine ölüm yolu ile oraya rücû‘ edecektir.

İşte, Kur’ân, mevcûdât-ı álemi böyle mütálea etmekle, haşir ve âhiret rüknünü isbât eder.

Hem Kur’ân, mezkûr üçüncü ma‘nâ olan, “Kur’ân kâinâttan bahsederken, şu evvelki iki güzel yüze bakan ve hizmet eden fünûn-i hakíkıyyeye de teşvîk eder” hakíkatini şöyle hulâsa eder: Nev-ı beşere ilhâm ve ta‘lîm tarîkıyle ihsân ve ikrâm edilen “Fenn-i Hikmetü’l-Eşyâ, Fenn-i Menâfiu’l-A‘zá, Fenn-i Tıb, Fenn-i Makine, Fenn-i Kimyâ, Fenn-i Hendese, Fenn-i Hikmet, Fenn-i Zirâat, Fenn-i Ticâret, Fenn-i İáşe, Fenn-i Askeriyye, Fenn-i Elektrik, Fenn-i Kozmoğrafya, Fenn-i Nebâtât, Fenn-i Hayvânât, Fenn-i Kırâat, Fenn-i Kitâbet” gibi bütün fünûn ve ulûm, mevcûdât-ı álem üzerinde yapılan tahlîl ve inceleme netîcesinde zuhûr etmiştir. Ancak, bu fenler ve ilimler, ma‘nâ-yı harfiyle okunmalı, ma‘nâ-yı ismiyle okunmamalıdır. Ya‘nî, evvelki iki güzel yüze bakmalı ve hizmet etmelidir. Hem her bir fen ve ilim dalı, insânların medâr-ı taayyüşü olmuştur. 

İşte, Kur’ân, ulûm ve fünûn-i hakíkıyyeye böyle teşvîk eder. 

Lügat: fenn-i hikmet, fenn-i zirâat, kozmoğrafya, cehennem, hendese, taayyüş, tekâmül, terbiye, hikmet, hizmet, keriyy, mezkûr, âhiret, irbaş, âhire, şekil