“Hâlbuki, en cüz’î bir yavruda, memedeki âb-ı kevser gibi rızkında, onun gibi binler mu‘cizât-ı rahmet ve ihsân var. Felsefe-i beşeriyye görmüyor ki, şükür etsin. O Rahmânü’r-Rahîm’i tanısın, şükür ile mukábele etsin.

“İşte, hikmet-i Kur’âniyye, o ádiyyât perdesini yırtar. O küllî, umûmî hárika mu‘cizeleri ve fevka’l-áde ni‘metleri beşere ders verir; Elláh’ı tanıttırır. Küllî şükür nâmına ubûdiyyete sevk eder.” [602]

ONUNCU ÜSLÛB: Kur’ân, dâimâ kâinâtı dört şekilde mütálea eder. Şöyle ki: 

Birincisi: Kur’ân, kâinâta kâinât hesâbına değil, esmâ-i hüsnâ hesâbına bakar ve tevhîdi ders verir.

İkincisi: Kur’ân, kâinâtı âhiretin tarlası, Cennet ve Cehennem’in birer nümûnesi olarak gösterir, bununla haşri ve âhireti isbât eder. 

Üçüncüsü: Kur’ân kâinâttan bahsederken, şu evvelki iki güzel yüze bakan ve hizmet eden fünûn-i hakíkıyyeye de teşvîk eder.

Dördüncüsü: Kur’ân’da bahsedilen dünyânın dördüncü bir yüzü daha vardır ki; Kur’ân nazarında o yüz mel‘úndur. O da, dünyânın, ehl-i dalâletin hevesâtına bakan yüzüdür.

İşte, Kur’ân,

وَهُوَ الَّذ۪ى يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُع۪يدُهُ وَهُوَ اَهْوَنُ عَلَيْهِۜ وَلَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِۚ وَهُوَ الْعَز۪يزُ الْحَك۪يمُ۟

âyet-i kerîmesinde mezkûr birinci ma‘nâ olan, “Kur’ân, kâinâta kâinât hesâbına değil, esmâ-i hüsnâ hesâbına bakar ve tevhîdi ders verir” hakíkatini şöyle hulâsa eder: Her bir mahlûk üzerinde müşâhede edilen san‘at ve hikmet, onlara áid olmayıp, onların Sáni-ı Hakîm’ine áiddir. Zîrâ, mahlûkát, umûmen áciz ve fakír olduğundan, böyle hárika işleri yapmaktan hadsiz derece uzaktır. Hem bu acîb işler; kör, sağır, câmid ve şuúrsuz esbâbın işleri de olamaz. Zîrâ, esbâb ile müsebbeb arasında nihâyetsiz derecede bir bu‘diyyet mevcûddur. Öyle ise, bu murassa‘ ve ve musanna‘ mahlûkátın Mûcid ve Hálık’ı yalnız Elláh’tır. O hâlde, onlarda görünen bütün kemâlât, esmâ-i hüsnâya áiddir. Mevcûdât, o esmânın âyineleridir.

Lügat: ehl-i dalâlet, cehennem, felsefe, birinc, hadsiz, hikmet, hizmet, mezkûr, âhiret, küllî, âhire, şekil