âyet-i kerîmesinde beyân edilen, hılkat-i mevcûdâtta görünen garâbet-i san‘ata nazarları çeviriyor. Onların yaratılışındaki san‘at ve hikmetleri göstermekle ülfet perdesini yırtıyor ve her bir mahlûkta Cenâb-ı Hakk’a giden bir yolu göstermekle kalbde huzúr-i dâimîyi te’mîn ediyor ve akla gáyet geniş bir dâire-i ilim ve tefekkür açıyor. Kur’ân’ın ma‘nevî tefsîri olan “Risâle-i Nûr”un “Sözler” adlı eserinde, Kur’ân’ın bu üslûbu şöyle îzáh edilmektedir: 

“Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân’ın bütün kâinâttaki ádiyyât nâmıyla yâd olunan, háriku’l-áde ve birer mu‘cize-i kudret olan mevcûdât üstündeki ádet ve ülfet perdesini keskin beyânâtıyla yırtıp, o hakáik-ı acîbeyi zî-şuúra açıp, nazar-ı ibretlerini celb edip, ukúle tükenmez bir hazîne-i ulûm açar. 

“Felsefe hikmeti ise, bütün háriku’l-áde olan mu‘cizât-ı kudreti, ádet perdesi içinde saklayıp, câhilâne ve lâkaydâne üstünde geçer. Yalnız, háriku’l-ádelikten düşen ve intizám-ı hılkatten hurûc eden ve kemâl-i fıtrattan sukút eden nâdir ferdleri nazar-ı dikkate arz eder, onları birer ibretli hikmet diye zî-şuúra takdîm eder. Meselâ: En câmi‘ bir mu‘cize-i kudret olan insânın hılkatini ádî deyip lâkaydlıkla bakar. Fakat, insânın kemâl-i hılkatinden hurûc etmiş, üç ayaklı yâhúd iki başlı bir insânı bir velvele-i istiğrâbla nazar-ı ibrete teşhîr eder.”[601]

“Felsefe-i insâniyye, gáyet háriku’l-áde mu‘cizât-ı kudret-i İlâhiyyenin mu‘cizât-ı rahmeti üstüne ádiyyât perdesi çeker. O ádiyyât altındaki vahdâniyyet delîllerini ve o hárika ni‘metlerini görmüyor, göstermiyor. Fakat, ádetten hurûc etmiş husúsí ba‘zı cüz’iyyâtı görür, ehemmiyyet verir.

     “Meselâ: Hılkat-ı insâniyyedeki kudret mu‘cizelerini görmüyor, ehemmiyyet vermiyor. Fakat, káideden çıkmış iki başlı, üç ayaklı bir insân görüp, istiğrâb ve velvele-i hayret ile nazar-ı dikkati celb eder. Küllî, umûmî mu‘cizâtı ádet perdesinde saklar. Cüz’î ve kánûndan çıkmış ve táifesinden ayrılmış maddeleri medâr-ı ibret yapar. “Hem meselâ: -Hayvândan, insândan- yavruların pek hárika, pek mu‘cizâtlı iáşelerini ádî görüp ehemmiyyet vermiyor. Fakat, bir vakit Amerika’da bir gazetenin neşrettiği gibi; táifesinden çıkmış, milletinden ayrılmış, denizin dibine girmiş bir böceğin, bir yeşil yaprak rızık olarak ağzına verilmesini gören balıkçılar ağlamışlar, şa‘şaa ile i‘lân etmişler.

Lügat: tefekkür, felsefe, udre(t), velvele, dikkat, hikmet, lâkayd, millet, küllî