istiğrâk ma‘nâsında olduğu için, bütün yaratılan mahlûkát bu kelimede dâhıldir. Kur’ân, mahlûkátın hılkatindeki san‘at ve ni‘met cihetini derhátır ettirir. Daha sonra Sáni‘ ve Mün‘ım bir Zât’ın vücûb-i vücûd ve vahdetine intikál ettirir. Îmân ile o Sáni’ı tanımaya, ubûdiyyet ile o Mün‘ım’i sevmeye da‘vet eder.

SEKİZİNCİ ÜSLÛB: Kur’ân’ın muhteviyyât bakımından dört temel unsuru vardır. Bunlar: Tevhîd, haşir, nübüvvet, adâlet ve ibâdettir. Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân, devâmlı bir súrette bu dört temel unsuru ders vermektedir. Her bir sûre, ba‘zan bir tek âyet, bu dört temel unsuru ihtivâ etmektedir.

İşte,

وَهُوَ الَّذ۪ى يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُع۪يدُهُ وَهُوَ اَهْوَنُ عَلَيْهِۜ وَلَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِۚ وَهُوَ الْعَز۪يزُ الْحَك۪يمُ۟

âyet-i kerîmesi, Kur’ân’ın bu dört temel unsurunu ders vermektedir. Zîrâ, mahlûkátın hılkatindeki nizám ve mîzân, Sáni-ı Zü’l-Celâl’in vücûb-i vücûd ve vahdetini bildirir. Hem bütün mahlûkát, vücûdları ile bir Vâcibü’l-Vücûd’un mevcûdiyyetine, ışık şemse lüzûmu kat‘ıyyetinde delâlet eder. Gáyet derecede hüsn-i san‘atta yaratılan mahlûkátın kısa bir zamânda ölüm ile zevâl ve fenâya mahkûm olması, haşri gösterir. Zîrâ, haşir olmazsa, kâinâtta tecellîsi görünen hikmet-i İlâhiyye abesiyyete inkılâb eder. Haşir ise, teklîfi iktizá eder. Zîrâ, ins ve cinnin mahkeme-i kübrâda hesâba çekilmesi, o teklîfe göre olacaktır. O teklîf ise, adâlet ve ibâdettir. Bu teklîfi ins ve cin táifelerine ders veren ise, nübüvvet müessesesidir.

DOKUZUNCU ÜSLÛB: İnsân ülfet perdesini yırtıp, ádiyyât altında bulunan hárika mu‘cize-i kudreti göremediği için, Kur’ân devâmlı olarak insânı bu gafletinden uyandırıp ádiyyât perdesi altındaki hikmet-i İlâhiyyeyi ve san‘at-ı Rabbâniyyeyi ona gösteriyor.

İşte, Kur’ân,

وَهُوَ الَّذ۪ى يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُع۪يدُهُ وَهُوَ اَهْوَنُ عَلَيْهِۜ وَلَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِۚ وَهُوَ الْعَز۪يزُ الْحَك۪يمُ۟

Lügat: muhteviyyât, nübüvvet, mahkeme, udre(t), übüvvet, hikmet, kelime, mahkûm, vâcib