وَهُوَ الَّذ۪ى يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُع۪يدُهُ وَهُوَ اَهْوَنُ عَلَيْهِۜ وَلَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِۚ وَهُوَ الْعَز۪يزُ الْحَك۪يمُ۟

âyet-i kerîmesiyle ifâde eder ki; bütün mahlûkát hîçten, yokluktan halk olunuyorlar. Zîrâ, bu mevcûdât-ı álem, önceden yoktu. Demek, bir başkasının halk ve ibdâıyle vücûd bulmuşlardır. Mâdem vücûdunu başkasından almıştır. Öyle ise, mâhiyyetleri acz ve fakr ile yoğrulmuştur. Hem başta insân olmak üzere vücûda gelen bütün mahlûkát, mevt ve fenâya, zevâl ve firâka mahkûmdur. Bu cihette de, insân ve mevcûdât-ı álem, áciz ve fakírdir. Zîrâ, kendilerini ölümün pençesinden kurtaramıyorlar. İşte, bu âyet-i kerîme, mü’mine der ki: “Her ne kadar sen ve umûm mevcûdât áciz ve fakírsiniz. Fakat, sizin Hálık’ınız Kadîr ve Ganiyy’dir. Sen ve mevcûdât, sırr-ı îmân, sırr-ı intisâb ve vazífe-i ubûdiyyet ile öyle bir mevkıa çıkarsınız ki; sizin acz ve fakrınız, sizin hakkınızda makbûl bir şefâatçi olur.”

Demek, insânda ve mevcûdâtta müşâhede edilen acz, onları kudreti nihâyetsiz olan bir Zât-ı Kadîr’in dergâhına ilticâya; mâhiyyetlerinde derc edilen fakr ise, onları gınâsı hadsiz bir Zât-ı Ganiyy’in rahmetinden istimdâda sevk eder. Böylece, insân, alâka peydâ ettiği ve sevdiği mahlûkátın ölüm ile hîçliğe ve yokluğa gitmediklerini, bir Zât-ı Bâkí’nin bâkí esmâsına âyine olduklarını, başka bir diyâr-ı bâkíde O’nun bâkí esmâsına âyinedârlıklarını devâm ettireceklerini derk etmekle, kalbinde hadsiz bir feyz-i îmân ve itmi’nân hisseder. Netîcede, hem kendisinin, hem de bütün mahlûkátın şükr-i mutlak ve şevk-ı mutlak vazífesi ile tavzíf edildiklerini anlar.

Hem bu dâr-ı fenâ ve zevâlde yuvarlanan başta insân ve bütün mevcûdâtın yaratılış gáyesi, o Zât-ı Kadîr-i Rahîm’e îmân ve intisâb ile şükretmek; daha sonra şevka gelip, bir  Zât-ı Bâkí’ye iştiyâk duymak ve dâr-ı beká için hâzırlanmak olduğunu i‘tikád eder. 

İşte, Kur’ân, mü’minlere böyle bir ders-i hakíkat verir. Böylece, cin ve inse, vazífe-i hakíkıyyelerinin “tefekkür ve şükür” olduğunu bildirir.

ALTINCI ÜSLÛB: Kur’ân’ın usûl ve üslûbundandır ki; bir eseri nazara verir, o eserin arkasından fiili, fiilin arkasından fâili, fâilin arkasından yedi sıfât-ı

Lügat: tefekkür, kurt(a), udre(t), dergâh, hadsiz, mahkûm, istim, sinin