فَحَمِّدُوا اللّٰهَ كَمَا تَحْمِدُ الْمَخْلُوقَاتُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ

fiil cümlesi mukadderdir. Ya‘nî: “Bütün kâinâtın hamdi, yer ve gökteki cümle hamdler, Elláh’a mahsús olduğu gibi, siz de böyle bir Zât-ı Akdes’i onlar gibi tahmîd edin.” Demek, bu cümle-i Kur’âniyyede dahi evvelâ tekvîn nazara verilmiş, daha sonra teklîf onun üzerine binâ edilmiştir.

ON SEKİZİNCİ MES’ELE

وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ

“Semâvât ve Arz’da ne kadar hamd varsa, hepsi Elláh’a mahsústur” cümlesi, cümle-i ismiyyedir. Záhiren ihbârdır. Fakat, ma‘nâsı inşâdır. Ya‘nî, hamd etmeyi emreder. “Ehl-i semâvât ve ehl-i Arz, O’na  hamd eder. Öyleyse ey insânlar! Siz de O’nu hamd edin” ma‘nâsını ifâde eder.

ON DOKUZUNCU MES’ELE

وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ

cümlesi, ya فَسُبْحَانَ اللّٰهِ cümlesinde geçen اَللّٰهِ kelimesine hâldir. Buna göre, âyetin ma‘nâsı şöyle olur: “Ehl-i semâvât ve ehl-i Arz’ın bütün hamdleri, yalnız Elláh’a mahsús olduğu hâlde; siz de tesbîh ve hamdi yalnız O’na hás kılın.”

“Ehl-i semâvât”tan murâd, başta melâike ve rûhâniyyâttır. “Ehl-i Arz”dan murâd, başta cin ve insânlardır. Bununla berâber, bütün mevcûdât, lisân-ı hâliyle tesbîh ve tahmîd vazífesini îfâ ederler. Veyâ, وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ “Göklerde ve yerde hamd, yalnız O’nundur” cümlesi, cümle-i mu‘terizedir. Ya‘nî, ara cümledir. Cenâb-ı Hakk’ın ni‘met ve ihsânlarına karşı sürekli olarak hamd etme lüzûmunu ifâde eder. Zîrâ, الْحَمْدُ kelimesi masdar olduğundan, devâmı ifâde eder.