وَعَشِيًّا وَح۪ينَ تُظْهِرُونَ

cümlesinin ifâde ettiği öğle ve ikindi vakitlerinde ni‘met daha râhat görünür. Zîrâ, ni‘metlerin kemâli, bu iki vakitte tahakkuk eder. Elláh’ın azametine münâfî şeyler bu vakitlerde fazla görünmüyor.

فَسُبْحَانَ اللّٰهِ ح۪ينَ تُمْسُونَ وَح۪ينَ تُصْبِحُونَ

cümlesinde ise, zamân ve zamâna bağlı olarak vücûda gelen mevcûdâtın zevâl ve fenâsı daha ziyâde görünüyor. Zihin, bu zevâl ve fenâdan şiddetle müteessir ve müteellim oluyor, bunu nâ-hóş görüyor. İşte, nâ-hóş ve záhiren kusúrlu görünen bu hâlâtı Elláh’a vermemek için, Kur’ân hemen nazarları hamde çeviriyor. O kusúrlar, Elláh’a áid olmadığını, Cenâb-ı Hakk’ın Kâmil-i Mutlak olduğunu, dolayısıyla her türlü nekáis ve kusúrâttan mukaddes olduğunu, záhiren çirkin görünen o hâdisât altında pek çok hikmetler, ni‘metler ve güzellikler saklı bulunduğunu, dolayısıyla o Zât-ı Akdes’in her  hâl ü kârda hamde lâyık olduğunu ifâde ediyor.  

Demek, Cenâb-ı Hak, bu cümle-i mu‘terizeyi bir ilm-i muhît ile takdîr etmiş ve bilerek buraya koymuştur. Evvelki âyette ifâde edilen gece ve gündüzün deverânında azamet-i İlâhiyyeye münâfî ba‘zı hâlâtın tefekkürü, insânın zihnini teşvîş etmemesi, Cenâb-ı Hak hakkında nâ-hóş olan şeyleri düşünmemesi için, bu cümle-i mu‘terize ile îkáz ve ihtár ediyor. Kemâl sıfatlarla muttasıf, nâkıs sıfatlardan münezzeh olduğunu, dolayısıyla hamde lâyık ve müstehak olduğunu ta‘lîm buyuruyor.

 

ON YEDİNCİ MES’ELE

وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ

cümlesinde, semâvât ve Arz’da bulunan bütün mevcûdâtın, Cenâb-ı Hakk’a tekvînen hamd ettiği bildirilmiştir. nev-ı beşer de teklîfen hamd vazífesiyle tavzíf edilmiştir. Zîrâ, bu isim cümlesinde,

Lügat: mukaddes, tahakkuk, tefekkür, hikmet, teelli, teessi, çirkin, şiddet, hâdis, kâmil, sinin, zihin