yüzünü imâte ve ihyâ etmek fiillerinde aklın záhirine göre görünen selden zarar görmek, şiddetli yağan yağmurun mahsúlâta zarar vermesi gibi çirkinlikler, tabîat ve insânın günâh veyâ ihmâline áiddir.

Cenâb-ı Hak, nev-ı beşere havf ve tama‘ için şimşeği gösterir. Bunda nev-ı beşer için hem bir îkáz, hem de bir müjde vardır. “Gafletten uyanın, îmân ve ubûdiyyet dâiresine girin!” diye îkáz eder. Berkı göstermek, ba‘zan nev-ı beşeri korkutmak içindir. Çünkü, azâb inebilir. Berkın içinde ateş mevcûddur. O ateşle yakabilir. Ba‘zan da nev-ı beşere yağmurun geleceğini müjdelemek içindir. Bu da, nev-ı beşer için bir rahmettir.

Evet, bu âyet-i kerîmede beyân edilen havf ve tama‘ için berkın irâe edilmesinde, yağmurun yağdırılmasında, ihyâ-yı Arz’da pek çok hayırlar olmakla berâber, ba‘zan birileri zarar görür. O zarar, tabîata veyâ insânın tedbîrsizliğine áiddir.

Şimşeği irâe etmek, semâdan yağmuru indirmek, yeryüzünü imâte ve ihyâ etmek fiillerinde görünen bütün güzellikler ise, bin bir ism-i İlâhîye, bâ-husús Rahîm ismine áiddir. Bu isimlerle muttasıf olan bir Zât-ı Akdes, haşri getirmemekle, mevcûdât-ı álemi adem-i mutlaka atmakla, en büyük kusúru işlemez. Zîrâ, nihâyet derecede bir kemâl, nihâyet derecede bir kusúrla tevfîk edilemez. Öyle ise, haşrin vukúu muhakkaktır.

Hem meselâ: Sekizinci Makám-ı Álî olan Makám-ı Hikmet’e delâlet eden  

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ٓ اَنْ تَقُومَ السَّمَٓاءُ وَالْاَرْضُ بِأَمْرِه۪ۜ ثُمَّ اِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْاَرْضِ اِذَٓا اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ

âyet-i kerîmesinde geçen semâ ve Arz’ın bir emirle yoktan îcâd edilmeleri ve emr-i İlâhîyle káim olmaları fiillerinde aklın záhirine göre görünen çirkinlikler, nekáis ve kusúrât, tabîata áiddir. Bu fiillerde görünen bütün güzellikler ise, bin bir ism-i İlâhîye, bâ-husús Hâkim, Hakem ve Hakîm isimlerine áiddir. Bu isimlerle muttasıf olan bir Zât-ı Akdes, haşri getirmemekle, mevcûdât-ı álemi adem-i mutlaka atmakla, en büyük kusúru işlemez. Zîrâ, nihâyet derecede bir kemâl, nihâyet derecede bir kusúrla tevfîk edilemez. Öyle ise, haşrin vukúu muhakkaktır.