وَلَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِۚ cümlesi ile, insânlara, kâinâtta mahfî, ya‘nî gizli olan ef‘ál, esmâ, sıfât ve şuûnâtını ta‘rîf ediyor. Ya‘nî, kâinâtta ne kadar güzellik ve yüksek evsáf varsa, onlar Elláh’a áiddir. Bütün günâhlar, küfürler insânın enesine; yaratılıştan meydâna gelen kusúrâtın cümlesi de tabîata áiddir. Lakin, ba‘zan insânın enesinden sudûr eden günâh yeri ve göğü bulandırarak oradaki kánûnu da bozar. Sel, fırtına, kıtlık, kuraklık, salgın hastalık, zelzele gibi hâdiseler, insânların günâhları sebebiyle vukúa gelir. [595]

Kusúrât iki kısımdır:

Biri: Tekvînîdir.

Diğeri: Teklîfîdir.

Yeryüzünde cin ve insin irâdelerinden sudûr eden günâhların cümlesi “teklîfî kusúrlar” olup, bunlar ins ve cinne áiddir. Kâinâttaki kusúrât ise, “tekvînî” olup onlar da kâinâtın tabîatına áiddir.

Demek, kâinâtta tekvînî ve teklîfî bütün kusúrlar, -hâşâ- o gizli esmânın muktazıyyâtı değil; belki tekvînî olan bütün kusúrlar kâinâtın tabîatına, teklîfî kusúrlar ise insânların ve cinlerin enesine áiddir. Ya‘nî, muktazí, “ene ile tabîat”tır. Ancak, halk eden Elláh’tır. Zîrâ, insânların bir kısmı teklîfî olarak táatten i‘râz ettiği gibi, kâinâttaki bir kısım mevcûdât da tekvînî olarak táatten i‘râz eder. Meselâ; Cenâb-ı Hak, aslana pençeyi, canlı hayvânları parçalayıp yesin diye değil, lâşeleri yemesi için vermiştir. Aslan, fıtratının muktezásınca emr-i tekvînîye itáat etmesi gerekirken, o emre muhálefet ettiği için cezâya müstehak olur. Hem meselâ ba‘zı otlar, ağaçlara musallat olup onlara sarılarak onları kuruturlar. Fıtrî kánûnlara muhálefet ettikleri için, onların da kendilerine mahsús cezâları vardır.

“Dokuz Makám”ı ifâde eden mezkûr âyet-i kerîmelerde geçen âsâr üzerinde záhiren görünen çirkinlikler ve kusúrât da, tekvînî olarak tabîata, teklîfî olarak da insâna verilir. Cenâb-ı Hak, bu çirkinliklerden ve kusúrâttan münezzehtir.

 Meselâ: Birinci Makám-ı Álî olan Makám-ı Mevcûdiyyet-i İlâhiyye’ye delâlet eden 

Lügat: zelzele, birinc, hâdise, mezkûr, çirkin, hâdis