olan ve aynı yaratılış evsáfına sáhib bulunan kölelerini bile kendilerine denk tutmaya, fânî olan dünyâ malına ortak etmeye; sáhib oldukları rızıkta, ya‘nî mal, evlâd, nâmûs gibi şeylerde onları şerîk ittiház etmeye rızá göstermemeleri, kısaca şerîk ve ortak kabûl etmemeleri” güzel bir sıfattır. Bu sıfat, Elláh’a mahsústur. İnsândaki bu his dahi Elláh’tan gelmektedir. Kezâ, temsîlde ifâde edilen “mülkiyyet” sıfatı dahi Elláh’a áiddir. Âyet-i kerîmede geçen, “insânların kölelerinden ve diğer insânlardan korkmaları” ise, çirkin bir sıfattır. Bu sıfat ise insâna áiddir. 

Hem meselâ; Kur’ân-ı Kerîm, ba‘zan Hazret-i Mûsâ ile Fir‘avn’ı misâl olarak getirir. Fir‘avn misâlinde zikredilen bütün kötülükler Fir‘avn’ın enesine, Mûsâ misâlinde zikredilen bütün güzellikler de Elláh’a áiddir.

Hulâsa: Başta Kur’ân’da zikredilen misâller olmak üzere bütün misâllerde beyân edilen evsáf-ı kudsiyye, Elláh’a áiddir. Çirkin vasıflar ve nâkıs sıfatlar ise, ya insânın enesine, ya da kâinâtın tabîatına áiddir.

Hem meselâ; Üstâd Bedîuzzamân (ra) Hazretleri, eserlerinin pek çok yerinde Güneş’i misâl olarak getiriyor. O misâlde görünen yüksek vasıflar, meselâ Güneş’in ışık vermesi Elláh’a áiddir ve Nûr isminin tecellîsinden akıp gelmektedir. O misâlde geçen Güneş’in ışığını Elláh’a vermeyip Güneş’e vermek ve öyle i‘tikád etmek, dalâlettir. Nasıl ki; Güneş birliğiyle berâber nûrâniyyet sırrıyla, şeffâf olan her şeyde görünebiliyorsa; Cenâb-ı Hakk’ın evsáf ve sıfatları da öyle her yerde görünür. Âyinedeki görüntü kendi kendine mi oluyor? Hayır. O görüntüyü de O yaratıyor, O getiriyor.

“Mesel-i a‘lâ”, Elláh’ın; “mesel-i süflâ” ise insân ve tabîatındır. Bu kâinâtta hem güzellikler, hem de çirkinlikler berâber bulunur. Bütün güzellikler Elláh’a áiddir. Bütün çirkinlikler ise, insâna ve tabîata áiddir. Mâdem bütün güzel vasıflar ve kemâl sıfatlar Elláh’a mahsústur. Ya‘nî, kâinâtta tecellî eden ef‘ál, esmâ, sıfât ve şuûnât yalnız Elláh’ındır. Hem haddü hesâba gelmez mevcûdâtı vücûda getirmek dahi ayrı bir güzellik ve kemâlâttır. Acabâ, böyle nihâyetsiz kemâl sıfatlarla muttasıf olan bir Zât-ı Akdes, haşri getirmemekle, nihâyetsiz bir çirkinliği irtikâb eder mi? Nihâyet kemâlde olan evsáf-ı kudsiyyesini lekedâr eder mi? Öyle ise, ey ins ve cin! Elbette, böyle bir Zât, haşri getirecek. Muhâsebenizi görecek. Hesâb netîcesinde sizleri ya Cennet’e veyâ Cehennem’e idhál edecektir.

Cenâb-ı Hak, bu âyet-i kerîmede geçen