فَسُبْحَانَ اللّٰهِ ح۪ينَ تُمْسُونَ وَح۪ينَ تُصْبِحُونَ ۞ وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَعَشِيًّا وَح۪ينَ تُظْهِرُونَ

âyet-i kerîmelerinde geçen “insânların geceye kavuşmaları ve sabâha çıkmaları ve gece ve gündüzün halk ve tedbîri” birer fiildir. Semâvât ve Arz’da tezáhür eden bu fiillerin arkasında bin bir ism-i İlâhî, bâ-husús “Mevcûd ve Vâcibü’l-Vücûd” isimleri gizlidir. Bu isimler, bir Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’un vücûb-i vücûd ve vahdetine ve haşri getireceğine delâlet eder. Bununla berâber, Mevcûd ve Vâcibü’l-Vücûd isimleri bu makámda asıldır. Diğer isimler ise tebeí olarak tecellî eder. Zîrâ, bu fiiller, pek çok esmânın tecellîsiyle ancak tahakkuk eder.

İşte, وَلَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِۚ  cümlesi ifâde eder ki; zamân ve zamâna bağlı olarak vücûda gelen mahlûkát üzerinde tezáhür eden bütün ef‘ál, esmâ, sıfât ve şuûnâtın cümlesi Elláh’a mahsústur.

Hem meselâ: İkinci Makám-ı Álî olan Makám-ı Sıfat’a delâlet eden 

يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَيُحْيىِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَاۜ وَكَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ۟

âyet-i kerîmesinde geçen “ihyâ ve imâte” birer fiildir. Küre-i Arz’da tezáhür eden bu fiillerin arkasında bin bir ism-i İlâhî, bâ-husús “Hayy ve Muhyî” isimleri gizlidir. Bu isimler, bir Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’un vücûb-i vücûd ve vahdetine ve haşri getireceğine delâlet eder. Bununla berâber, bu isimler, bu makámda asıldır. Diğer isimler ise tebeí olarak tecellî eder. Zîrâ, ihyâ ve imâte fiilleri, pek çok esmânın tecellîsiyle ancak tahakkuk eder.

İşte, وَلَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِۚ  cümlesi ifâde eder ki; hayât ve memât üzerinde tezáhür eden bütün ef‘ál, esmâ, sıfât ve şuûnâtın cümlesi Elláh’a mahsústur.