cismini tebdîl ve tecdîd ediyorsun, haberin var mıdır? Belki her senede, her günde cisminden bir kısım şeyler ölür, yerine emsâli gelir. Bunu hîç düşünemiyorsun. Çünkü, kafan boştur. Eğer düşünebilseydin, her vakit álemde binlerce nümûneleri vukúa gelen haşir ve neşri inkâr etmezdîn. Doktora git, kafanı tedâvî ettir.” [588]    

“İ‘lem eyyühe’l-azîz! İlim ve yakín şümûlüne dâhıl olan ahvâl-i mâzıyye ile şek perdesi altında kalan ahvâl-i istikbâliyye arasında şöyle bir mukáyese yap:

“Silsile-i nesebin ortasında, bir dedenin yerinde kendini farz et, otur. Sonra, mevcûdât-ı mâzıyye káfilesine dâhıl olan ecdâdınla, henüz istikbâl rahminde kalıp da peyderpey vücûda çıkan evlâd ve ahfâdın arasında bir tefâvüt var mıdır? İyice bak! Evvelki kısım ilim ve ittikán ile Sáni‘ın masnûu olduğu gibi, ikinci kısım da aynen o Sáni‘ın masnûu olacaktır. Her iki kısım da, Sáni‘ın ilmi ve müşâhedesi altındadır. Bu i‘tibârla, ecdâdın iádeten ihyâsı, evlâdının îcâdından daha garîb değildir. Belki, daha ehvendir. İşte, bu mukáyeseden anlaşıldı ki: Vukúát-ı mâzıyye, Sáni‘ın bütün imkânât-ı istikbâliyyeye kádir olduğuna şehâdet eden bir takım mu‘cizelerdir.

“Evet, kâinât bostânında görünen şu mevcûdât ve ecrâm, Hálık’larının her şeye kádir ve her şeye alîm olduğuna delâlet eden hárikalardır.

“Kezâlik, nebâtât ve hayvânât, envâıyla, efrâdıyla, Sáni‘lerinin her şeye kádir olduğuna şehâdet eden san‘at hárikalarıdır. Evet, kudretine nisbeten zerrât ile şümûs mütesâvî olduğu gibi, yaprakların neşriyle beşerin haşri de birdir. Ve kezâ, ağaçların çürümüş dağılmış yapraklarının iádeten ihyâsı arasında fark yoktur.” [589]

Demek, bütün mevcûdâtı bidâyeten kim yaratmışsa; aynı o Zât, bu mevcûdâtı bir daha iáde eder. O Alîm-i Kadîr, mâdem bütün semâvî kitâblarda bunu va‘d etmiştir. Elbette, bu va‘dini yerine getirecektir.

وَلَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِۚ  “Ve göklerde ve yerde tecelliyyâtı görünen en yüksek vasıf ve şe’nler, en yüce sıfatlar ve en güzel isimler yalnız ve yalnız o Zât-ı Akdes’e mahsústur.”

Bu âyet-i kerîmede geçen مَثَلُ ta‘bîri, “vasıf” veyâ “sıfat” ma‘nâlarına gelir ki; bu da ef‘ál, esmâ, sıfât ve şuûnât-ı İlâhiyyenin hepsini birden ihtivâ eder.

Lügat: bidâyeten, nisbeten, bidâyet, elbette, silsile, udre(t), nisbet, silsil, âliyye, imkân, inkâr