lerinin ve dillerinin ihtilâfı, geceleyin uyumaları, gündüzleyin  fazl-ı İlâhîden rızıklarını te’mîn etmeleri, şimşeğin çakması, yağ­murun yağması, ölmüş ve kurumuş olan koca Arz’ın ihyâsı, göğün ve yerin Elláh’ın emri ile káim olması gibi vücûb-i vücûd ve vahdâniyyet-i İlâhiyyenin ve haşr-i cismânînin tekvînî delîllerini zikretti. Semâvât ve Arz’daki bütün mevcûdâtın O’nun irâdesine teslim olma­sı ile de, Kur’ân’ın birinci da‘vâsı olan vahdâniyyet-i İlâhiyyeyi hulâsa etti. Bu âyet-i kerîmede ise, Kur’ân’ın tevhîdden sonra en büyük da‘vâsı olan haşr-i cismânîyi, “Neş’e-i ûlâya kádir olan, neş’e-i uhrâya da kádirdir” şeklinde hulâsa etmekte; öldükten sonra dirilmeyi sarâhaten ifâde etmekte; mevcûdât-ı álemde, bâ-husús bu âyet-i kerîmelerde serd edilen delîllerde görünen bütün güzelliklerin esmâ ve sıfât-ı İlâhiyyeye áid olduğunu, bütün naks ve kusúrun ise álemde tabîata, insânda eneye áid olduğunu ders vermekte; bâ-husús, o esmâdan Azîz ve Hakîm isimlerinin haşr-i cismânîyi nasıl iktizá ettiği bildirilmektedir.

ÂYET-İ KERÎMEDE GEÇEN BA‘ZI KELİMELERİN

LÜGAVÎ MA‘NÂLARI VE TAHLÎLLERİ

Bu bölümde yedi mes’ele zikredilecektir:

BİRİNCİ MES’ELE

وَهُوَ الَّذ۪ى يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُع۪يدُهُ وَهُوَ اَهْوَنُ عَلَيْهِۜ

âyet-i kerîmesinde geçen هُوَ zamîrinin merciı, فَسُبْحَانَ اللّٰهِ cümlesinde geçenاللّٰهِ  ism-i záhirîsidir.

İKİNCİ MES’ELE

Âyet-i kerîmede geçen يَبْدَؤُ fiilinin muzári‘ sígasıyla zikredilmesi, ibdâ fiilindeki teceddüdü ifâde etmek içindir. Ya‘nî, kâinât yaratıldığı günden bugüne kadar, bir kısım mevcûdât vazífe başına gelip vazífesini itmâm ettikten sonra terhís oluyor. Arkalarından yenileri geliyor. Bu hâl, Kıyâmet’e kadar böyle devâm edecektir.