Biri: Devâm ve istimrârdır.

Diğeri: Tecdîd ma‘nâsını muhâfaza etmektir.

ON İKİNCİ MES’ELE

وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ

cümlesinde zarfiyyeti (zarf-ı mekânı) ifâde eden ف۪ى harf-i cerrinin kullanılmasının bir hikmeti şudur ki:

Semâvât ve Arz’da bulunan ni‘metler gizlidir, záhiren görünmüyor. Kezâ, semâvât ve Arz’daki mevcûdâtın hamdi de gizlidir. Tefekkürle içlerine nüfûz etmek lâzım ki; o ni‘metlere ve hamdlere muttali‘ olunabilsin.

Demek, sebeb-i hamd olan ni‘met, kâinâtta gizlidir, açıktan görünmüyor. O ni‘metlerin farkına varabilmek için derinden derine, inceden inceye tefekkür ve dikkat lâzımdır. Deşmezsen, delmezsen, göremezsin. Ni‘meti göremeyince de in‘ámı ve in‘ámın arkasında Mün‘ım’i bulamazsın. Öyle ise, záhirden hakíkate geçmek, tefekkürü gerektirir. Ya‘nî, eserden fiile, fiilden esmâya intikál edebilmek için, mutlaka tefekkür lâzımdır. İşte, zarf-ı mekânı ifâde eden ف۪ى ta‘bîri, buna işâret eder. Kur’ân’ın, muhátablarını tefekkür ve tedebbüre sevk etmesi, bu sırra binâendir. Kur’ân’ın ma‘nevî tefsîri olan “Risâle-i Nûr”un bir esâsı da tefekkürdür.

Gece ve gündüzün deverânında, mevsimlerin tebeddülünde ise, hem zevâl ve firâkı görmek, hem de mevcûdâtın tesbîhâtını derk etmek daha râhattır. Bundan dolayı, zarf-ı zamânı ifâde eden ح۪ينَ ta‘bîri kullanılmıştır.

  ON ÜÇÜNCÜ MES’ELE

Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân,

فَسُبْحَانَ اللّٰهِ ح۪ينَ تُمْسُونَ وَح۪ينَ تُصْبِحُونَ

cümlesinde tesbîh vazífesini zamâna bağladı. Çünkü, zamân sebebiyle álemde tebeddül ve teğayyür, zevâl ve firâk, mevt ve fenâ, belâ ve musíbet, zahmet ve 

Lügat: harf-i cerr, zarfiyyet, tebeddül, tedebbür, tefekkür, binâen, dikkat, hikmet, mevsim, istim