ON BİRİNCİ MES’ELE

 فَسُبْحَانَ اللّٰهِ ifâdesinin aslı, cümle-i fiiliyyedir. Cümle-i ismiyye olmuştur.

وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ ifâdesinin aslı da cümle-i fiiliyyedir. O da cümle-i ismiyye olmuştur. Mukadder olan fiil cümlesi ise şudur:

فَحَمِّدُوا اللّٰهَ كَمَا تَحْمِدُ الْمَخْلُوقَاتُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ

Ya‘nî: “Semâvât ve Arz’da bulunan cümle mahlûkát Zât-ı Zü’l-Celâl’i tahmîd ettiği gibi, siz de O’nu tahmîd edin.”

وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ ifâdesinde geçen الْحَمْدُ kelimesi masdar olduğu için, devâm ve istimrârı ifâde eder. Bu cümlede mukadder olan

فَحَمِّدُوا اللّٰهَ كَمَا تَحْمِدُ الْمَخْلُوقَاتُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ

cümlesi ise, fiil cümlesi olduğundan teceddüdü ifâde eder. 

Öyle ise Kur’ân, وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ isim cümlesiyle devâm ve istimrârı ifâde etmiştir. Bu cümlede mukadder olan

فَحَمِّدُوا اللّٰهَ كَمَا تَحْمِدُ الْمَخْلُوقَاتُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ

fiil cümlesiyle de teceddüdü ifâde etmiştir. Böylece, her iki ma‘nâyı birden murâd etmiştir. Şâyet fiil cümlesi getirilseydi, bu iki ma‘nâ birden ifâde edilmezdi. Demek, bu cümledeki hazfın bir hikmeti budur.

Demek, cümle-i fiiliyyeden cümle-i ismiyyeye intikál, devâm ve sübût içindir. Bununla berâber, tecdîd ma‘nâsı bâkí kalmıştır. 

Çünkü, وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ cümlesinin aslı, cümle-i fiiliyyedir. Cümle-i fiiliyyeden, cümle-i ismiyyeye geçiş yapmıştır. Bu da, iki noktayı birden nazara vermek içindir:

Lügat: mukadder, teceddüd, hikmet, kelime, istim, sinin