“Ve kezâ, görünüyor ki, her şey lâyık mevkııne vaz‘ ediliyor. Ve her hak, hak sáhibine veriliyor. Ve her ihtiyâc sáhibinin hâceti, istediği gibi yapılır. Ve her suâl edenlerin matlûbları -bi’l-hássa isti‘dâd lisânıyla veyâ ihtiyâc-ı fıtrî lisânıyla veyâ ıztırâr ve zarûret lisânıyla olsun- cevâblandırılıyor. Böyle eserleri görünen bir adâlete bir mahkeme-i kübrâ lâzımdır ki, rubûbiyyetin hâkimiyyetiyle hukúk-ı ibâd muhâfaza edilsin. Çünkü, fânî olan şu dünyâ menzili, o büyük adâlet-i hakíkıyyeye mazhar olamaz. Öyle ise, o büyük Sultán-ı Ádil için bir Cennet-i bâkıyye, bir Cehennem-i dâime lâzımdır.” [574]

İşte, kâinâttaki âsâr üzerinde görünen adâlet fiili, Ádil bir Zât’ın vücûb-i vücûd ve vahdetini iktizá eder. O Ádil ismi de, âhireti bi’z-zarûre istilzâm eder.

İkinci Kısım Adâlet: Menfî adâlettir ki; haksızları terbiye etmektir. Ya‘nî, haksızların hakkını, ta‘zîb ve tecziye ile vermektir. Şimdi, bu ikinci kısmın îzáhına geçiyoruz:

Peygamberler vâsıtasıyla nev-ı beşere teblîğ edilen ve hukúkulláh ve hukúku’l-ibâdı tazammun eden ahkâm-ı İlâhiyyeye inanmayıp red ile mukábelede bulunan ehl-i küfür ve  ehl-i şirkin, semâvî ve Arzí tokatlarla te’dîb edilmeleri, bu nev‘í adâletin vücûdunu isbât eder. Meselâ; kurûn-i sâlifede yaşayan kavm-i Nûh, kavm-i Ád, kavm-i Semûd, kavm-i Lût gibi táğí ve bâğí kavimlere gelen semâvî ve Arzí belâ ve musíbetler, bu da‘vânın şâhididirler. Hem ehl-i îmânın isyânları sebebiyle başlarına gelen tokatlar da, bu nev‘í adâletin vücûdunu ihsâs eder. Evet, ehl-i îmânın günâhlarından dolayı başlarına gelen ve Hadîsde “illet, kıllet ve zillet” [575] belâsı şeklinde tavsíf edilen belâ ve musíbetler, bu da‘vânın delîlidirler.

Bu ikinci kısım adâlet, bu dünyâda tam ma‘nâsıyla icrâ olunmuyor. Zîrâ, zálimlerin çoğu yaptıkları zulmün cezâsını çekmeden buradan göçüp gidiyorlar. Mazlûmların çoğu ise, zillet içinde ve zálimin zulmü altında inleyerek dünyâdan âhirete irtihâl ediyorlar. Ta‘bîr-i diğerle; dâr-ı tecrübe ve imtihân olan bu dünyâya gelen insânlardan bir kısmı gece ve gündüze, kış ve yaza, mevsimlerin inkılâbına, umûmî tahavvülât ve tebeddülâta bakar, büyük bir adâletle iş görüldüğünü görür. O adâlet fiilinin arkasında Ádil ismiyle müsemmâ bir Zât’ın varlığını anlar ve

Lügat: hâkimiyyet, tahavvülât, tebeddülât, peygamber, cehennem, tahavvül, tazammun, tebeddül, mahkeme, tecrübe, tecziye, terbiye, menzil, mevsim, zillet, âhiret, vülât, âhire