tanıttırmak istiyor. Mâdem bu álemde tanıttırmak hakíkati vardır, elbette cin ve insten ciddi ve samîmi bir mukábele istemek, o Ádil-i Mutlak’ın adâletinin muktezásıdır. Mâdem bu dâr-ı imtihân denilen dünyâda o adâletin icrâ ve tatbîkı insân hakkında tam görülmüyor. O hâlde, başka bir álemde bu hadsiz adâlet-i İlâhiyyenin tam icrâ ve tatbîk edileceği bir mahkeme-i kübrâ ve bir ma‘dele-i ulyâ olacaktır. Mâdem ebed için halk olunan insân, bu álemde öyle bir adâlete mazhariyyetten çok uzaktır. Elbette, o Ádil-i Mutlak’ın dâimî bir Cennet’i ve ebedî bir Cehennem’i bulunacaktır. Kur’ân’ın ma‘nevî tefsîri olan “Risâle-i Nûr”un “Sözler” adlı eserinde, müsbet adâletin bu üç delîlinin haşri nasıl iktizá ettiği şöyle ifâde ediliyor:

“Hem adâlet ve mîzân ile iş görüldüğüne bürhân mı istersin? Her şeye hassâs mîzânlarla, mahsús ölçülerle vücûd vermek, súret giydirmek, yerli yerine koymak; nihâyetsiz bir adâlet ve mîzân ile iş görüldüğünü gösterir.

“Hem her hak sáhibine isti‘dâdı nisbetinde hakkını vermek, ya‘nî vücûdunun bütün levâzımâtını, bekásının bütün cihâzâtını en münâsib bir tarzda vermek; nihâyetsiz bir adâlet elini gösterir.

“Hem isti‘dâd lisânıyla, ihtiyâc-ı fıtrî lisânıyla, ıztırâr lisânıyla suâl edilen ve istenilen her şeye dâimî cevâb vermek; nihâyet derecede bir adl ve hikmeti gösteriyor.

“Şimdi, hîç mümkün müdür ki, böyle en küçük bir mahlûkun, en küçük bir hâcetinin imdâdına koşan bir adâlet ve hikmet; insân gibi en büyük bir mahlûkun beká gibi en büyük bir hâcetini mühmel bıraksın? En büyük istimdâdını ve en büyük suâlini cevâbsız bıraksın? Rubûbiyyetin haşmetini, ibâdının hukúkunu muhâfaza etmekle muhâfaza etmesin? Hâlbuki, şu fânî dünyâda kısa bir hayât geçiren insân, öyle bir adâletin hakíkatına mazhar olamaz ve olamıyor. Belki, bir mahkeme-i kübrâya bırakılıyor. Zîrâ, hakíkí adâlet ister ki: Şu küçücük insân, şu küçüklüğü nisbetinde değil, belki cinâyetinin büyüklüğü, mâhiyyetinin ehemmiyyeti ve vazífesinin azameti nisbetinde mükâfât ve mücâzât görsün. Mâdem şu fânî, geçici dünyâ; ebed için halk olunan insân husúsunda öyle bir adâlet ve hikmete mazhariyyetten çok uzaktır. Elbette, Ádil olan o Zât-ı Celîl-i Zü’l-Cemâl’in ve Hakîm olan o Zât-ı Cemîl-i Zü’l-Celâl’in dâimî bir Cehennem’i ve ebedî bir Cennet’i bulunacaktır.” [573]

“Mesnevî-i Nûriyye” adlı eserde ise şöyle deniliyor:

Lügat: cehennem, ariyyet, elbette, mahkeme, mesnevî, hadsiz, haşmet, hikmet, nisbet, tersin, istim, sinin