“Şimdi, hîç mümkün müdür ki, böyle en küçük bir mahlûkun, en küçük bir hâcetinin imdâdına koşan bir adâlet ve hikmet; insân gibi en büyük bir mahlûkun, beká gibi en büyük bir hâcetini mühmel bıraksın? En büyük istimdâdını ve en büyük suâlini cevâbsız bıraksın? Rubûbiyyetin haşmetini, ibâdının hukúkunu muhâfaza etmekle muhâfaza etmesin? Hâlbuki, şu fânî dünyâda kısa bir hayât geçiren insân, öyle bir adâletin hakíkatına mazhar olamaz ve olamıyor. Belki, bir mahkeme-i kübrâya bırakılıyor. Zîrâ, hakíkí adâlet ister ki: Şu küçücük insân, şu küçüklüğü nisbetinde değil, belki cinâyetinin büyüklüğü, mâhiyyetinin ehemmiyyeti ve vazífesinin azameti nisbetinde mükâfât ve mücâzât görsün. Mâdem şu fânî, geçici dünyâ, ebed için halk olunan insân husúsunda öyle bir adâlet ve hikmete mazhariyyetten çok uzaktır. Elbette, Ádil olan o Zât-ı Celîl-i Zü’l-Cemâl’in ve Hakîm olan o Zât-ı Cemîl-i Zü’l-Celâl’in dâimî bir Cehennem’i ve ebedî bir Cennet’i bulunacaktır.” [557]

Bu álemde zerreden Arş’a kadar her şeyde bir adâlet görünüyor. Adâlet ise, Ádil bir Zât’ı gösterir. Adâletin lügavî ma‘nâsı, “ölçülü yapmak” demektir. Meselâ; Güneş, zerre kadar küçük değil, zerre de Güneş kadar büyük değildir. Ádil-i Mutlak, bu álemde her şeye belli bir ölçü koymakla adâletini gösteriyor. Meselâ; Güneş, Ay, yıldızlar ve küre-i Arz bir mîzân ile hareket etmektedir. Eğer Güneş, kendisi için tesbît edilen hızdan daha fazla hareket etmek súretiyle küre-i Arz’ın hukúkuna tecâvüz etse, álemin dengesi bozulur. Zerreler biribirinin hukúkuna tecâvüz etseler, mîzânlı hîç bir eser vücûda gelmez. O Ádil-i Mutlak, her mevcûdun vücûdunda dört unsuru öyle acîb bir şekilde çalıştırır ki, miligram kadar birisi fazla olsa o mevcûdun dengesi bozulur. Ağaç bir yere kadar büyür ve durur. Şâyet kavak ağaçlarının büyümesi durdurulmazsa, ya‘nî bir adâlet eli ona dur demezse, başkasının hakkına tecâvüz etmekle ona zulmetmiş olur.

Kâinâtta icrâ olunan bu adâlet ve mîzân, âyât-ı Kur’âniyye ile şöyle ders verilmektedir:

اِنَّا كُلَّ شَىْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ “(Muhakkak ki, Biz her şeyi bir kader ile yarattık.) Ya‘nî, büyük ve küçük her bir mahlûku, Levh-i Mahfûz’da ta‘yîn ve tesbît edilen ilmî program ve fizikî şekle göre nizámlı ve mîzânlı bir súrette vücûda getirdik.” [558]

Lügat: küre-i arz, cehennem, ariyyet, elbette, hareket, mahkeme, muhakka, program, haşmet, hikmet, nisbet, istim, sinin, şekil