ve mazlûm ve mütedeyyin adamlar gáyet zahmet ve zillet ile ömür geçiriyorlar. Sonra ölüm gelir, ikisini müsâvî kılar. Eğer şu müsâvât nihâyetsiz ise, bir nihâyeti yoksa, zulüm görünür. Hâlbuki, zulümden tenezzühü kâinâtın şehâdetiyle sâbit olan adâlet ve hikmet-i İlâhiyye, bu zulmü hîç bir cihetle kabûl etmediğinden; bi’l-bedâhe bir mecma-ı âheri iktizá ederler ki; birinci, cezâsını; ikinci, mükâfâtını görsün. Tâ, şu intizámsız, perîşân beşer, isti‘dâdına münâsib tecziye ve mükâfât görüp, adâlet-i mahzáya medâr ve hikmet-i Rabbâniyyeye mazhar ve hikmetli mevcûdât-ı álemin bir büyük kardeşi olabilsin. 

“Evet, şu dâr-ı dünyâ, beşerin rûhunda mündemic olan hadsiz isti‘dâdların sünbüllenmesine müsâid değildir. Demek, başka áleme gönderilecektir. Evet, insânın cevheri büyüktür. Öyle ise, ebede namzeddir. Mâhiyyeti áliyyedir, öyle ise cinâyeti dahi azímdir. Sâir mevcûdâta benzemez. İntizámı da mühimdir. İntizámsız olamaz, mühmel kalamaz, abes edilmez, fenâ-yı mutlak ile mahkûm olamaz, adem-i sırfa kaçamaz. Ona Cehennem ağzını açmış bekliyor. Cennet ise âgúş-i nazdârânesini  açmış  gözlüyor.” [555]

“Cehennem ebedî ve dehşetli bir súret alıp, táifeleri وَامْتَازُوا الْيَوْمَ اَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ tehdîdine mazhar olacak. Cennet ebedî, haşmetli bir súret giyerek, ehil ve ashâbı,

 سَلاَمٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِد۪ينَ hıtâbına mazhar olacak.” [556]

“Hem adâlet ve mîzân ile iş görüldüğüne bürhân mı istersin? Her şeye hassâsmîzânlarla, mahsús ölçülerle vücûd vermek, súret giydirmek, yerli yerine koymak; nihâyetsiz bir adâlet ve mîzân ile iş görüldüğünü gösterir.

“Hem her hak sáhibine isti‘dâdı nisbetinde hakkını vermek, ya‘nî vücûdunun bütün levâzımâtını, bekásının bütün cihâzâtını en münâsib bir tarzda vermek; nihâyetsiz bir adâlet elini gösterir.    

“Hem isti‘dâd lisânıyla, ihtiyâc-ı fıtrî lisânıyla, ıztırâr lisânıyla suâl edilen ve istenilen her şeye dâimî cevâb vermek; nihâyet derecede bir adl ve hikmeti gösteriyor.

Lügat: cehennem, haşmetli, tenezzüh, dehş(e), tecziye, birinc, dehşet, gönder, hadsiz, haşmet, hikmet, mahkûm, nisbet, tersin, zillet