lim izzetinde, mazlûm zilletinde kalıp, buradan göçüp gidiyorlar. Demek, bir mahkeme-i kübrâya bırakılıyor, te’hír ediliyor. Yoksa, bakılmıyor değil. Ba‘zan dünyâda dahi cezâ verir. Kurûn-i sâlifede cereyân eden ásí ve mütemerrid kavimlere gelen azâblar gösteriyor ki: İnsân başı boş değil, bir celâl ve gayret sillesine her vakit ma‘rûzdur.” [542]

Cenâb-ı Hak, bu álemde adâletini tekvînî olarak icrâ ettiği gibi; insân üzerinde teklîfî olarak da icrâ etmek ister. Bu sırdandır ki; Kur’ân-ı Hakîm, pek çok âyetinde tekvîn ile teklîfi berâber ders verir. Meselâ; Rahmân Sûresi’nde şöyle buyrulmaktadır: اَلشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبَانٍ “Güneş ve Ay, kendileri için takdîr edilen menzillerde mu­ayyen bir hesâb üzere nizám ve intizámla cereyân ederler.” [543]

O Rahmân-ı Zü’l-Cemâl’in insânlara vermiş olduğu ni‘metlerden birisi de, Şems ve Kamer’in bir hesâb-ı muayyen üzere cereyân etmeleridir. Bu cereyân netîcesinde gece-gündüz ve dört mevsim meydâna gelir. Bu ise, hadsiz zî-hayâtın vücûd bulmasına ve hayâtlarının devâmı için lüzûmlu olan rızkın te’mînine sebebtir. Hem Güneş ve Ay’ın belli bir hesâbla cereyân etmesinden günler, haftalar, aylar ve seneler bilinir. Vaktin bilinmesiyle de hayât nizám ve intizám altına alınır. [544]

Evet, Güneş, Ay ve yıldızların doğuş ve batışı, değişmeyen muazzam bir kánûna tâbi‘dir. Bu kánûn sâyesinde insânlar, mevsimlerin vaktini, günlerin sayısını, mahsúlâtın hasad zamânlarını tesbît edebilmektedirler. Küre-i Arz üzerindeki mevcûdâtın vücûdlarını devâm ettirebilmeleri de, Güneş ve Ay’ın dakík bir hesâb ile cereyân etmelerine bağlıdır. Ádil-i Mutlak, Güneş ve Ay için belli bir yörünge ve belli bir hız ta‘yîn etmiştir. [545] Şâyet Güneş, küre-i Arz’dan biraz uzaklaşsa, üzerindeki mevcûdâtı bürûdetiyle donduracak veyâ ona biraz yaklaşsa harâretiyle yakacak, böylece yeryüzünde hayât emâresi kalmayacaktı. Şâyet Güneş ve Ay’ın sür‘ati bir parça tezyîd veyâ tenkís edilse, nizám-ı álem bozulacaktı.

Demek, Güneş ve Ay’ın belli bir hesâb ile cereyânları, zî-hayât için, bâ-husús

Lügat: küre-i arz, cereyân, mahkeme, muayyen, muazzam, hadsiz, menzil, mevsim, zillet, bürûd