semâvât ve Arz ve içindeki mevcûdât, umûmen O’nundur. Bütün mevcûdât O’na mutí‘dir. Hîç kimse, O’nun emrinin háricîne çıkmaz. Kimse kimsenin hakkına tecâvüz etmez. Herkes haddini bilir. Demek, şu kâinâtta bir adâlet-i mutlaka hakíkati cârîdir. İnsân áleminde ise, itáat edenlerin yanında itáat etmeyenler de bulunduğuna göre ve itáat etmeyenler bu dünyâda cezâ görmeden göçüp gittiklerine göre; o adâlet başka bir memlekette bir mahall-i cezâyı iktizá eder. Álemde tekvînen her şey Elláh’a mutí‘ iken, ba‘zı canavar hayvânlar tekvînî kánûnları kırar, insânların ba‘zıları da teklîfî kánûnları kırar. Tekvînî ve teklîfî kánûnları kıranlar, elbette cezâlandırılacaktır. Ancak, onların bir kısmı cezâ görmeden, bir kısmı da cürmüne şâyeste cezâ çekmeden bu dünyâdan göçüp gidiyorlar.

Demek, bir mahall-i cezâ vardır. Adâlet makámı, ya‘nî adâlet fiili ve Ádil ismi, o mahall-i cezâyı iktizá eder.

Kur’ân’ın ma‘nevî tefsîri olan “Risâle-i Nûr”un “Sözler” adlı eserinde bu hakíkat şöyle îzáh edilmiştir:

“Âlemde çok görüyoruz ki: Zálim, fâcir, gaddâr insânlar gáyet refah ve râhatla ve mazlûm ve mütedeyyin adamlar gáyet zahmet ve zillet ile ömür geçiriyorlar. Sonra ölüm gelir, ikisini müsâvî kılar. Eğer şu müsâvât nihâyetsiz ise, bir nihâyeti yoksa, zulüm görünür. Hâlbuki, zulümden tenezzühü kâinâtın şehâdetiyle sâbit olan adâlet ve hikmet-i İlâhiyye, bu zulmü hîç bir cihetle kabûl etmediğinden; bi’l-bedâhe bir mecma-ı âheri iktizá ederler ki; birinci, cezâsını; ikinci, mükâfâtını görsün. Tâ, şu intizámsız, perîşân beşer, isti‘dâdına münâsib tecziye ve mükâfât görüp, adâlet-i mahzáya medâr ve hikmet-i Rabbâniyyeye mazhar ve hikmetli mevcûdât-ı álemin bir büyük kardeşi olabilsin.

“Evet, şu dâr-ı dünyâ, beşerin rûhunda mündemic olan hadsiz isti‘dâdların sünbüllenmesine müsâid değildir. Demek, başka áleme gönderilecektir. Evet, insânın cevheri büyüktür. Öyle ise, ebede namzeddir. Mâhiyyeti áliyyedir, öyle ise cinâyeti dahi azímdir. Sâir mevcûdâta benzemez. İntizámı da mühimdir. İntizámsız olamaz, mühmel kalamaz, abes edilmez, fenâ-yı mutlak ile mahkûm olamaz, adem-i sırfa kaçamaz. Ona Cehennem ağzını açmış bekliyor. Cennet ise âgúş-i nazdârânesini   açmış  gözlüyor.” [541]

“Hem o celâl ve izzete uygun bir dâr-ı mücâzât olacaktır. Çünkü, ekseriyyâ zá-

Lügat: cehennem, memleket, tenezzüh, canavar, elbette, tecziye, birinc, ekseri, gönder, hadsiz, hikmet, mahkûm, seriyy, zillet