gibi; kâmil insânlardaki bütün makbûl ibâdâtın ve o makbûl ibâdâtın netîcesinden hâsıl olan füyûzát ve münâcât, müşâhedât ve keşfiyyât, yine o Mevcûd-i Lem-yezel ve o Ma‘bûd-i Lâ-yezâl’in vücûb-i vücûdunu ve vahdetini ve kemâl-i rubûbiyyetini gösterir. İşte, şu üç cihette ziyâdâr büyük bir pencere, Vahdâniyyete   açılır.” [530]

İnsân, dünyâya geldiğinde, sinn-i teklîf olan on beş yaşına kadar serbest bırakılmıştır. [531] Çünkü, álemde ne olup bittiğini tam anlayamaz. On beş yaşına geldiğinde ise, o insândan, “Bu álem ve insân nedir, nereden gelmiş, nereye gidiyor?” suâllerine cevâb bulması istenmiş, îmân ve ubûdiyyetle mükellef kılınmıştır. Tâ ki, tekvînî ibâdetle meşgúl olan mevcûdâta, hakíkí bir kardeş olsun. Zîrâ, gece ve gündüz, Elláh’a itáat eder. Küre-i Arz, yedi kat gök ve içindekiler, kısaca álemde her şey secdededir.

O Ma‘bûd-i Bi’l-hak, kış mevsiminde bir táifeyi gönderir, onlara kendilerine mahsús bir tesbîhi, bir namâzı, bir ubûdiyyeti emreder. Yaz mevsiminde ise ayrı bir táifeyi ubûdiyyet vazífesi için gönderir. Elbette, mevcûdât-ı álemin tekvîn súretindeki bu ubûdiyyetini, nev-ı beşer tek başına anlayamaz. Öyle ise, onların bu ubûdiyyetlerini nev-ı beşere ta‘rîf edecek ve onları teklîfî kánûnlarla mükellef tutup ibâdete sevk edecek, böylece kâinâttaki mevcûdâta kardeş, belki zábit i‘lân edecek peygamberlere ihtiyâc vardır. Bu vazífeyi ise, en mükemmel bir tarzda îfâ eden Resûl-i Ekrem (asm)’dır.

Evet, kâinâtta itáat kánûnu görünüyor ve bu kánûn bütün kâinâtta cârîdir. Zîrâ, bu álemde zerreden Arş’a kadar her şey birer zâkir, birer ábid, birer sâcid hükmünde olup   Ma‘bûd-i Bi’l-hakka ibâdet ve itáat etmektedir. Meselâ; melekler, kuşlar, yıldızlar, ağaçlar saf saf olup O’na ibâdet ediyor. Çekirdeğe, “Ağaç ol!” emrini verdiğinde, o kuru çekirdek birden raksa gelerek semâa kalkıp, “Yâ Hayy! Yâ Elláh!” diyerek izn-i İlâhî ile ağaç oluyor. Her şey, O’nun emrini dinler ve O’na itáat eder. İnsân nev‘ıne gelince; insânlar tek başlarına bu álemde hükümfermâ olan bu itáat kánûnunu ve bu kánûnun delâlet ettiği adâlet-i mutlaka hakíkatini anlayamazlar. Bu álem bir mescid, mevcûdât-ı álem raksa gelmiş birer sâcid olduğunu bilemezler ve kendilerinin de bütün mevcûdâtın üstünde bir ubûdiyyetle mükellef tutulduklarını düşünemezler ve böyle bir ubûdiyyeti îfâ edemezler.

İşte, Cenâb-ı Hak, kemâl-i merhametinden, nev-ı beşere bütün bu ma‘nâları

Lügat: küre-i arz, lem-yezel, peygamber, merhamet, elbette, serbest, gönder, mescid, mevsim, kâmil, simin, zâkir