hür eder. İbâdeti terk eden, mevcûdâtın ibâdetini görmez ve göremez, belki de inkâr eder. O vakit, ibâdet ve tesbîh noktasında yüksek makámda bulunan ve her biri birer mektûb-i Samedânî ve birer âyine-i esmâ-i Rabbâniyye olan mevcûdâtı álî makámlarından tenzîl ettiğinden ve ehemmiyyetsiz, vazífesiz, câmid, perîşân bir vaz‘ıyyette telakkí ettiğinden, mevcûdâtı tahkír eder; kemâlâtını inkâr ve tecâvüz eder.” [522]

İşte, Kur’ân, dünyânın, ehl-i dalâletin hevesâtına bakan iç yüzünü böyle tavsíf eder.

DOKUZUNCU MAKÁM-I ÁLÎ OLAN MAKÁM-I ADÂLET’İN ÎZÁHI

Cenâb-ı Hakk’ın, adâlet sıfatının yüksek makámından tevhîde ve haşre gidecek bir yol vardır. Mâdem Elláh, adâlet sáhibidir. Öyle ise, haşir haktır. Zîrâ, adâlet-i İlâhiyye, lüzûm derecesinde âhireti iktizá ve vücûb derecesinde bâkí bir álemi istilzâm ve zarûret derecesinde mükâfât ve mücâzât için haşir ve neşri ister. Adâlet-i İlâhiyyeyi kabûl eden bir insân, zarûreten “Haşir vardır” deyip îmân edecektir.

وَلَهُ مَنْ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِۜ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ “Göklerde ve yerde olan cümle mevcûdât, Elláh’ın mülkü, mahlûku ve ábididir. Binâenaleyh, onlardan her biri, Elláhu Teálâ’nın emrine mutí‘dirler” [523] âyet-i kerîmesi, bu makámı ifâde eder. “Adâlet” fiili ve “Ádil” ismi haşirsiz olmaz, haşri iktizá eder.

Adâletin en bâriz delîli, mevcûdât-ı álemin, evâmir-i İlâhiyyeye itáat etmesi, haddinden tecâvüz etmemesi ve biribirine zulmetmemesidir. Demek, semâvât ve Arz’daki umûm mevcûdâtın itáat ve inkıyâdı, bir Ádil-i Mutlak’a delâlet eder. Elbette, o Ádil-i Mutlak, evâmirine itáat edenlere mükâfât, isyân edenlere de cezâ verecektir. Mâdem bu dünyâda böyle bir mükâfât ve cezâ hakkıyla görülmüyor. Demek, başka bir áleme bırakılıyor.

كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ cümlesi ifâde eder ki; zerreden Arş’a kadar bütün mevcûdât-ı álem, yalnız ve yalnız O’na, o Ma‘bûd-i Bi’l-hakk’a inkıyâd ederler. Ubûdiyyet-

Lügat: ehl-i dalâlet, binâenaleyh, elbette, binâen, âhiret, inkâr, âhire