هُوَ الَّذ۪ى جَعَلَ لَكُمُ الْاَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا ف۪ى مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا مِنْ رِزْقِه۪ۜ وَاِلَيْهِ النُّشُورُ

’deki fermân-ı Rahmânîyi dinleyiniz.’ İşte, beşerin nâzik san‘atlarından olan celb-i súret ve savtların çok ilerisindeki nihâyet hudûdunu, şu âyet remzen gösteriyor ve teşvîkı   işmâm  ediyor.” [519]

İşte, mevcûdât-ı álem üzerindeki tedkík ve tahlîl netîcesi olarak zuhûr eden “Fenn-i Hikmetü’l-Eşyâ, Fenn-i Menâfiu’l-A‘zá, Fenn-i Tıb, Fenn-i Makine, Fenn-i Kimyâ, Fenn-i Hendese, Fenn-i Hikmet, Fenn-i Zirâat, Fenn-i Ticâret, Fenn-i İáşe, Fenn-i Askeriyye, Fenn-i Elektrik, Fenn-i Kozmoğrafya, Fenn-i Nebâtât, Fenn-i Hayvânât, Fenn-i Kırâat, Fenn-i Kitâbet” gibi ulûm ve fünûn-i beşeriyye, bu da‘vânın isbâtıdır.   

İhtár: Bu ulûm ve fenlerin tahsíli, ma‘nâ-yı harfiyle olmalı, ma‘nâ-yı ismiyle olmamalıdır. Ya‘nî, Kur’ân’ın medhettiği evvelki iki güzel yüze bakmalı ve hizmet etmelidir.

İşte, Kur’ân, ulûm ve fünûn-i hakíkıyyeye böyle teşvîk eder.

Hem Kur’ân, mezkûr dördüncü ma‘nâ olan, “Kur’ân’da bahsedilen dünyânın dördüncü bir yüzü daha vardır ki; Kur’ân nazarında o yüz mel‘úndur. O da, dünyânın, ehl-i dalâletin hevesâtına bakan yüzüdür” hakíkatini şöyle hulâsa eder: Ehl-i küfür ve dalâlet, mevcûdât-ı áleme hevâ-i nefis ve menfaatleri noktasında bakıp, onlardan istifâde ederler. Tevhîd ve âhiret nokta-i nazarında bakmıyorlar. Mevcûdâta ve dünyâya böyle yanlış bir nazarla baktıkları için, bütün mevcûdâtı aleyhlerine çeviriyorlar. Meselâ; ehl-i küfür ve dalâlet, îmân ve ubûdiyyetten i‘râz ettikleri için, kıyâs-ı bi’n-nefs ederek, mevcûdât-ı álemin de îmân ve ubûdiyyetlerini inkâr ediyorlar. Mevcûdâtın kıymetleri ise, Sáni‘leri ile olan nisbetleridir. Küfür ise, o álî nisbeti keser, ma‘nen onların hukúkuna tecavüz eder. Bu ise, nihâyetsiz bir cinâyettir. Nihâyetsiz cinâyet ise, nihâyetsiz azâbı intâc eder. Öyle ise, dâr-ı âhirette onlara ihzár edilen Cehennem azâbı, cezâ-yı ameldir. Mutábık-ı muktezá-yı hâldir. Yüz bin def‘a hâşâ, zulüm değildir.

Lügat: ehl-i dalâlet, fenn-i hikmet, fenn-i zirâat, nokta-i nazar, kozmoğrafya, cehennem, hendese, menfaat, tecavüz, hikmet, hizmet, keriyy, mezkûr, nisbet, âhiret, inkâr, istif, nâzik, âhire