mek için vezîrlerinden bir álim-i ilm-i celb dedi: ‘Gözünüzü açıp kapayıncaya kadar sizin yanınızda o tahtı hâzır ederim’ olan hâdise-i hárikaya delâlet eden şu âyet:

قَالَ الَّذ۪ى عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ اَنَا اٰت۪يكَ بِه۪ قَبْلَ اَنْ يَرْتَدَّ اِلَيْكَ طَرْفُكَ فَلَمَّا رَاٰهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ

ilâ âhir... İşâret ediyor ki: Uzak mesâfelerden eşyâyı aynen veyâ súreten ihzár etmek mümkündür. Hem vâkı‘dir ki; risâletiyle berâber saltanatla müşerref olan Hazret-i Süleymân aleyhisselâm, hem ma‘súmiyyetine, hem de adâletine medâr olmak için pek geniş olan aktár-ı memleketine bi’z-zât zahmetsiz muttali‘ olmak ve raıyyetinin ahvâlini görmek ve dertlerini işitmek; bir mu‘cize súretinde Cenâb-ı Hak ihsân etmiştir.

“Demek, Cenâb-ı Hakk’a i‘timâd edip Süleymân aleyhisselâmın lisân-ı ısmetiyle istediği gibi, o da lisân-ı isti‘dâdıyla Cenâb-ı Hak’tan istese ve kavânîn-i ádetine ve ınâyetine tevfîk-ı hareket etse; ona dünyâ, bir şehir hükmüne geçebilir. Demek, taht-ı Belkís Yemen’de iken, Şâm’da aynıyla veyâhúd súretiyle hâzır olmuştur, görülmüştür. Elbette, taht etrâfındaki adamların súretleri ile berâber sesleri de işitilmiştir. İşte, uzak mesâfede, celb-i súrete ve savta haşmetli bir súrette işâret ediyor ve ma‘nen diyor: ‘Ey ehl-i saltanat! Adâlet-i tâmme yapmak isterseniz; Süleymânvârî, rû-yi zemîni etrâfıyla görmeye ve anlamaya çalışınız. Çünkü, bir hâkim-i adâlet-pîşe, bir pâdişâh-ı raıyyet-perver; aktár-ı memleketine, her istediği vakit muttali‘ olmak derecesine çıkmakla mes’ûliyyet-i ma‘neviyyeden kurtulur veyâ tam adâlet yapabilir.’

“Cenâb-ı Hak, şu âyetin lisân-ı remziyle ma‘nen diyor ki: ‘Ey benî-Âdem! Bir abdime geniş bir mülk ve o geniş mülkünde adâlet-i tâmme yapmak için, ahvâl ve vukúat-ı zemîne bi’z-zât ıttıla‘ veriyorum. Ve mâdem her bir insâna fıtraten, zemîne bir halîfe olmak kábiliyyetini vermişim. Elbette, o kábiliyyete göre rû-yi zemîni görecek ve bakacak, anlayacak isti‘dâdını dahi vermesini hikmetim iktizá ettiğinden, vermişim. Şahsen o noktaya yetişmezse de, nev‘an yetişebilir. Maddeten erişemezse de, ehl-i velâyet misillü, ma‘nen erişebilir. Öyle ise, şu azím ni‘metten istifâde edebilirsiniz. Haydi, göreyim sizi, vazífe-i ubûdiyyetinizi unutmamak şartıyla öyle çalışınız ki, rû-yi zemîni, her tarafı her birinize görülen ve her köşesindeki sesleri size işittiren bir bahçeye çeviriniz.

Lügat: haşmetli, maddeten, memleket, saltanat, elbette, hareket, haşmet, hikmet, hâdise, kündür, hâdis, istif, misil, şehir, âdiş