bu isim iktizá eder ki, bir dâr-ı bâkíde onların ibâdetlerine mukábil bir mükâfât bulunsun. Demek, mevcûdâtın tesbîh, tahmîd ve ibâdetleri, haşrin varlığını bi’z-zarûre iktizá eder. Ásí ins, cin ve ba‘zı canavarlar gibi ubûdiyyet vazífesinden i‘râz edenler ise, cezâsını çekmek için dâr-ı âhirete sevk olunuyorlar.

O hâlde, bu dünyâ, tekvînî ve teklîfî amelleri i‘tibâriyle, mevcûdât-ı álem için âhiretin bir tarlası hükmündedir. Burada ekiliyor, orada biçiliyor.

Hem semâvât, Arz ve bunlarda bulunan her bir mevcûd, Cennet veyâ Cehennem’in birer nümûnesidir. Oradan gelmiş, dâr-ı imtihân olan bu dünyâ kapanınca ölüm yolu ile oraya dönecektir.

İşte, Kur’ân, mevcûdât-ı álemi böyle mütálea etmekle, haşir ve âhiret rüknünü isbât eder.

Hem Kur’ân, mezkûr üçüncü ma‘nâ olan, “Kur’ân kâinâttan bahsederken, şu evvelki iki güzel yüze bakan ve hizmet eden fünûn-i hakíkıyyeye de teşvîk eder” hakíkatine gelince, bu âyet-i kerîme ma‘nen nev-ı beşere der ki: “Mâdem semâvât, Arz ve bunlarda bulunan cümle mevcûdât, o Ma‘bûd-i Bi’l-hakk’a itáat ederler. Sizler de, kavânîn-i teklîfiyye ve tekvîniyyeye tam riáyet etseniz; sâir mevcûdâtta tasarruf ederek onlardan pek çok istifâde yollarını bulabilirsiniz. Hikmet, terakkıyyât ve san‘atınızı onlar vâsıtasıyla elde edebilirsiniz. Zîrâ, mevcûdâtın Hálık’ı, onları size müsahhar etmiştir.”

Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân, enbiyâları, nev-ı beşere ma‘neviyyât cihetinde birer imâm ve rehber olarak takdîm ettiği gibi; terakkıyyât-ı maddiyye cihetinde dahi birer ustabaşı ve üstâd olarak göstermiştir. Enbiyâ táifesi, kavânîn-i tekvîniyye ve teklîfiyyeye itáat etmeleri sebebiyle, ellerinde ba‘zı mu‘cizeler zuhûr etmiş. Bu mu‘cizeler, nev-ı beşerin terakkıyyât-ı maddiyye husúsunda nihâyet hudûdunu çizmiş, en ileri gáyâtına parmak basmış, nev-ı beşerin arkasına dest-i teşvîkı vurup o gáyeye sevk etmiştir. Bu, Kur’ân’ın mu‘cizât-ı enbiyâ yüzünde parlayan bir lem‘a-i i‘câzıdır. Kur’ân’ın ma‘nevî tefsîri olan  “Risâle-i Nûr”un “Sözler” adlı eserinde geçen nev-ı beşerin terakkıyyât-ı maddiyesiyle alâkalı bir kaç mu‘cizât-ı enbiyâyı naklediyoruz:  

“Hazret-i Süleymân aleyhisselâmın bir mu‘cizesi olarak teshír-i havâyı beyân eden

وَلِسُلَيْمٰنَ الرّ۪يحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَ رَوَاحُهَا شَهْرٌ âyeti; ‘Hazret-i Süley-

Lügat: cehennem, tasarruf, canavar, hikmet, hizmet, mezkûr, âhiret, istif, âhire