hakíkíyi isbât eder. O hâlde, Kur’ân’ın hakíkí şâkirdi odur ki, böyle bir tevhîd ile Elláh’ı tanır ve tanıttırır.

ON BİRİNCİ ÜSLÛB: Kur’ân, dâimâ kâinâtı dört şekilde mütálea eder. Şöyle ki: 

Birincisi: Kur’ân, kâinâta kâinât hesâbına değil, esmâ-i hüsnâ hesâbına bakar ve tevhîdi ders verir.

İkincisi: Kur’ân, kâinâtı âhiretin tarlası, Cennet ve Cehennem’in birer nümûnesi olarak gösterir, bununla haşri ve âhireti isbât eder. 

Üçüncüsü: Kur’ân, kâinâttan bahsederken, şu evvelki iki güzel yüze bakan ve hizmet eden fünûn-i hakíkıyyeye de teşvîk eder.

Dördüncüsü: Kur’ân’da bahsedilen dünyânın dördüncü bir yüzü daha vardır ki; Kur’ân nazarında o yüz mel‘úndur. O da, dünyânın, ehl-i dalâletin hevesâtına bakan yüzüdür.

İşte, Kur’ân, وَلَهُ مَنْ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِۜ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ âyet-i kerîmesinde mezkûr birinci ma‘nâ olan, “Kur’ân, kâinâta kâinât hesâbına değil, esmâ-i hüsnâ hesâbına bakar ve tevhîdi ders verir” hakíkatini şöyle hulâsa eder: Semâvât, Arz ve bunlarda bulunan her bir mevcûd, itáat ve inkıyâdıyla Ma‘bûd ismine, hılkatiyle Hálık ismine, nizám ve intizámıyla Hakîm ve Alîm isimlerine, bir mîzân-ı mahsús ve ölçü dâhılinde vücûda gelmeleriyle Ádil ve Mukaddir isimlerine delâlet ve işâret etmekle; mevcûdâtın esmâ-i hüsnâya nasıl âyine olduğunu sarâhaten bildirir. Sâir esmânın mevcûdât-ı álem üzerinde nasıl tecellî ettiği bunlara kıyâs edilsin. O hâlde, her bir mevcûdda görünen bütün hüner ve kemâlât, yalnız esmâ-i hüsnâya áiddir.

Böylece, Kur’ân, kâinâta kâinât hesâbına değil, esmâ-i hüsnâ hesâbına baktığını ve tevhîdi ders verdiğini isbât eder.

Hem bu âyet-i kerîme, mezkûr ikinci ma‘nâ olan, “Kur’ân, kâinâtı âhiretin tarlası, Cennet ve Cehennem’in birer nümûnesi olarak gösterir, bununla haşri ve âhireti isbât eder” hakíkatini şöyle hulâsa eder: Semâvât, Arz ve bunlarda bulunan her bir mevcûd, tekvînî olarak itáat eder. Bununla, Ma‘bûd-i Bi’l-hakk’a kul olduklarını ifâde ederler. Mâdem  Cenâb-ı Hak onlara kulluk vazífesini yaptırıyor. Öyle ise,

Lügat: ehl-i dalâlet, cehennem, mukaddir, birinc, hizmet, mezkûr, âhiret, âhire, şekil