o Sáni-ı Zü’l-Celâl’e karşı hîç bir şeyin hakkı var mıdır ki, desin: ‘Bana zahmet veriyorsun. Benim istirâhatımı bozuyorsun.’ Hâşâ! Evet, mevcûdâtın hîç bir cihette Vâcibü’l-Vücûd’a karşı hakları yoktur ve hak da‘vâ edemezler; belki hakları, dâimâ şükür ve hamd ile, verdiği vücûd mertebelerinin hakkını edâ etmektir. Çünkü, verilen bütün vücûd mertebeleri vukúattır, birer illet ister. Fakat, verilmeyen mertebeler imkânâttır. İmkânât ise ademdir, hem nihâyetsizdir. Ademler ise, illet istemezler. Nihâyetsize illet olamaz. Meselâ ma‘denler diyemezler: ‘Niçin nebâtî olmadık?’ Şekvâ edemezler; belki vücûd-i ma‘denîye mazhar oldukları için, hakları, Fâtır’ına şükrândır. Nebâtât, ‘Niçin hayvân olmadım?’ deyip şekvâ edemez, belki vücûd ile berâber hayâta mazhar olduğu için, hakkı şükrândır. Hayvân ise, ‘Niçin insân olmadım?’ diye şikâyet edemez, belki hayât ve vücûd ile berâber kıymetdâr bir rûh cevheri ona verildiği için, onun üstündeki hakkı, şükrândır. Ve hâkezâ kıyâs et.” [504]

“Cenâb-ı Hak, insâna giydirdiği vücûd libâsını san‘atına mazhar ediyor. İnsânı bir model yapmış, o vücûd libâsını o model üstünde keser, biçer, tebdîl eder, tağyîr eder; muhtelif esmâsının cilvesini gösterir. Şâfî ismi hastalığı istediği gibi, Rezzâk ismi de açlığı iktizá ediyor. Ve hâkezâ…

  مَالِكُ الْمُلْكِ يَتَصَرَّفُ ف۪ى مُلْكِه۪ كَيْفَ يَشَآءُ” [505]

Kâfirlerin zerrât-ı vücûdu tekvînî kánûnlara itáat ettiği gibi; -âyât-ı Kur’âniyyenin sarâhatiyle- onlar, muztar kaldıkları zamân, irâdeleriyle Elláh’ı çağırırlar. [506] Meselâ; onlardan biri, fırtınalı bir havâda, dalgalı bir denizde boğulmak üzere iken, muztar kaldığı için Elláh’ı çağırır.

Hem kâfirler, Kur’ân’ın ifâdesiyle, kendilerine, “Semâvât ve Arz’ı yaratan kimdir? Sizi yaratan kimdir? Güneş’i ve Ay’ı emrinize müsahhar eden kimdir? Semâdan yağmuru indirmek súretiyle ölmüş olan yeri ihyâ eden kimdir? Yeryüzü ve onda bulunan mevcûdât kimindir? Yedi kat semâvât ve Arş-ı Azím’in Rabbi kimdir? Gökten ve yerden rızkınızı gönderen kimdir? Göz ve kulaklarınızın sáhibi kimdir? Ölüden diriyi, diriden ölüyü çıkaran kimdir? Şu kâinâtı bir saray gibi, bir şehir gibi muntazaman idâre edip tedbîrini gören kimdir?” gibi suâller tevcih edi-

Lügat: muntazaman, muntazam, mertebe, gönder, tevcih, imkân, kâfir, vâcib, şehir