teklîfî olarak bir kısım ins ve cin itáat etmezlerse de, her şey tekvînî olarak O’na itáat eder. Kimse emrinden çıkarak haddinden tecâvüz etmez. Meselâ; yaratır ve öldürür. Kimse bu kánûnu değiştiremez. Bu âyet-i kerîmenin tefsîri sadedinde “Risâle-i Nûr” eserlerinde şöyle deniliyor:

“Mülk umûmen O’nundur. Sen, hem O’nun mülküsün, hem memlûküsün, hem mülkünde çalışıyorsun. Şu kelime, şöyle şifâlı bir müjde veriyor ve diyor: ‘Ey insân! Sen kendini, kendine mâlik sayma. Çünkü, sen kendini idâre edemezsin, o yük ağırdır. Kendi başına muhâfaza edemezsin, belâlardan sakınıp, levâzımâtını yerine getiremezsin. Öyle ise, beyhûde ıztırâba düşüp azâb çekme, mülk başkasınındır. O mâlik, hem Kadîr’dir, hem Rahîm’dir; kudretine istinâd et, rahmetini ittihâm etme. Kederi bırak, keyfini çek. Zahmeti at, safâyı bul.’

“Hem der ki: ‘Ma‘nen sevdiğin ve alâkadâr olduğun ve perîşâniyyetinden müteessir olduğun ve ıslâh edemediğin şu kâinât, bir Kadîr-i Rahîm’in mülküdür. Mülkü sáhibine teslim et, O’na bırak; cefâsını değil, safâsını çek. O hem Hakîm’dir, hem Rahîm’dir. Mülkünde istediği gibi tasarruf eder, çevirir. Dehşet aldığın zamân, İbrâhîm Hakkı gibi ‘Mevlâ görelim neyler, neylerse güzel eyler’ de, pencerelerden seyret,  içlerine  girme!’ ” [503]

“Nasıl ki, bir mâhir san‘atkâr, kıymetdâr bir elbiseyi murassa‘ ve münakkaş súrette yapmak için, bir miskin adamı lâyık olduğu bir ücrete mukábil model yaparak kendi san‘at ve mehâretini göstermek için; o elbiseyi o miskin adam üstünde biçer, keser, kısaltır, uzatır; o adamı da oturtur, kaldırır, muhtelif vaz‘ıyyetler verir. Şu miskin adamın hîç bir hakkı var mıdır ki, o san‘atkâra desin: ‘Beni güzelleştiren bu elbiseye neden ilişip tebdîl ve tağyîr ediyorsun ve beni kaldırıp oturtup, meşakkatle benim istirâhatımı bozuyorsun?’  

“Aynen öyle de: Sáni-ı Zü’l-Celâl, her bir nev‘í mevcûdâtın mâhiyyetini birer model ittiház ederek ve nukúş-i esmâsıyla kemâlât-ı san‘atını göstermek için; her bir şeye, husúsan zî-hayâta, duygularla murassa’ bir vücûd libâsını giydirerek, üstünde kalem-i kazá ve kaderle nakışlar yapar; cilve-i esmâsını gösterir. Her bir mevcûda dahi, ona lâyık bir tarzda bir ücret olarak bir kemâl, bir lezzet, bir feyz veriyor,   مَالِكُ الْمُلْكِ يَتَصَرَّفُ ف۪ى مُلْكِه۪ كَيْفَ يَشَآءُsırrına mazhar olan

Lügat: meşakkat, tasarruf, beyhûde, dehş(e), udre(t), dehşet, kelime, miskin, nakkaş, teessi, teslim