geçmiş ve mef‘úl olan اللّٰه kelimesine izáfe edilmiştir. Kezâ mef‘úl-i mutlak olan تَسْب۪يحاً  kelimesi de hazf olup سُبْحاَنَ  kelimesi , onun yerine geçmiş, böylece, اللّٰهِفَسُبْحَانَ  olmuştur.

Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân’ın, فَسُبْحَانَ اللّٰهِ ifâdesinde hazf (kısaltma) yapması, îcâz içindir. Bu îcâzda bir i‘câz vardır. Kur’ân, pek çok ma‘nâyı ifâde etmek için ba‘zı kelimeleri hazfetmiştir. Bununla berâber, ma‘nâ da bozulmamıştır. Hazfın diğer bir hikmeti de, mübâleğayı ifâde etmektir. Şâyet,  فَسَبِّحُوا اللّٰهَ تَسْب۪يحاً deseydi, فَسُبْحَانَ اللّٰهِ ifâdesi kadar mu‘cizâne ve mübâleğalı olmazdı. Kur’ân’ın ma‘nevî tefsîri olan “Risâle-i Nûr”un “Sözler” adlı eserinde Kur’ân’ın bu vech-i i‘câzı şöyle ifâde edilmiştir:

“Kur’ân, …hazf eder, tâ çok ma‘nâları ifâde etsin.” [48]

Bu âyet-i kerîmedeki hazfın diğer bir hikmeti de, tesbîhin hem devâm ve istimrârını, hem de teceddüdünü ifâde etmesidir. Zîrâ, فَسُبْحَانَ اللّٰهِ ifâdesinde geçen سُبْحاَنَ kelimesi masdar olduğu için, devâm ve istimrârı ifâde eder.

فَسُبْحَانَ اللّٰهِ ifâdesinde mukadder olan فَسَبِّحُوا اللّٰهَ تَسْب۪يحاً cümlesi ise, fiil cümlesi olduğundan, teceddüdü ifâde eder. Öyle ise, Kur’ân, فَسُبْحَانَ اللّٰهِ ifâdesiyle devâm ve istimrârı ifâde etmiştir. Bu cümlede mukadder olan فَسَبِّحُوا اللّٰهَ تَسْب۪يحاً fiil cümlesiyle de teceddüdü ifâde etmiştir. Böylece, her iki ma‘nâyı birden murâd etmiştir. Şâyet fiil cümlesi getirilseydi, bu iki ma‘nâ birden ifâde edilmezdi.

ÜÇÜNCÜ MES’ELE

Bu âyet-i kerîmede tesbîh, سُبْحَانَ kelimesiyle tesmiye edilmiş ve, سُبْحَانَ lafzı, tesbîh için alem kılınmıştır.

Lügat: mukadder, teceddüd, tesmiye, hikmet, kelime, istim