binlerce, milyonlarca vazífe yaptıran Elláh, sonunda o vücûdu yok ederse; bu hâl O’nun hikmetine yakışır mı? Hâşâ. Kezâ, bu kadar mükemmel parçalardan meydâna gelmiş bu baş fabrikasını birden bozup atarsa, kezâ mi‘de fabrikasının netîcesi yalnız doldurup boşaltmaksa; bunların yaratılışı ne kadar abes olur. Dolayısıyla, bunları yaratan Zât, ne kadar abes iş yapmış olur! Hâlbuki, âsârının şehâdetiyle, bu zât Hakîm’dir, abes iş yapmaktan münezzehtir. O hâlde, o Zât-ı Hakîm, ne insânı, ne de onun cihâzât ve cevârîhini yok etmez, onlar için bir mahall-i saádet ihzár etmek, o Hakîm Zât’ın şe’nindendir.  

Demek, ahsen-i takvîmde yaratılan şu vücûd-i insân bir “eser”dir. Bu eserde “hikmet” fiili, bu fiilin arkasında ise “Hakem” ismiyle müsemmâ bir Zât’ın vücûb-i vücûd ve vahdeti görünür. Bu tevhîdin arkasında ise, “haşir” hakíkati bi’z-zarûre akla görünür. O hâlde, o Hakem-i Mutlak, bu vücûd-i insânîyi öldürdükten sonra, bir daha diriltmemek súretiyle abes etmez. Buradan başka bir yere götürür. Orada ona münâsib ya mükâfât veyâ cezâ verecektir. Zîrâ, sa‘y ü gayret etmeden mükâfât vermek, suçsuz yere de cezâ vermek, o Zât-ı Hakem’in ádeti değildir. O hâlde, tekvîn haşri gösterdiği gibi, teklîf de haşri gösterir. Tâ ki, hikmet-i İlâhiyye yerini bulsun. Teklîften sonra kimisi o hikmeti kabûl eder ve ona göre ibâdet eder; kimisi de o hikmeti reddedip isyân eder. Elbette, bu iki táife, ölüm ile bir seviyede kalmayacaktır. Bir táifenin mükâfât görmesi, diğer táifenin de cezâ çekmesi için bir dâr-ı mükâfât ve mücâzât hâzırlanmıştır. Demek, şu vücûd-i insânda tezáhür eden hikmet fiili,  Hakem bir Zât’a delâlet eder. Hakem ismi ise, doğrudan doğruya haşr-i cismânîyi isbât edip iktizá eder. Tekvînen böyle olduğu gibi; teklîfen de mutlaka peygamberlerin gönderilmesi lâzımdır ki, o hikmetin ma‘nâsı tahakkuk etsin.

Eğer haşir gelmezse, âsârının şehâdetiyle nihâyetsiz hikmet sáhibi olan Zât, şerr-i azím irtikâb etmiş olur. Elbette, o Hakîm-i Mutlak, haşr-i cismânîyi getirmemek súretiyle böyle bir şerr-i azími irtikâb etmez. Bu kadar hadsiz mahlûkátını, bâ-husús eşref-i mahlûkát olan insânı adem ve hîçliğe atmak súretiyle perîşân etmez, yokluğa mahkûm etmez. O Sáni-ı Hakîm, bu álemi zerrâtıyla, yıldızıyla, Güneş’iyle, gece ve gündüzüyle insân için çalıştırsın ve ona hizmetkâr etsin de, sonunda hem onları, hem de halîfe-i Arz olan insânı yok etsin! Bu, O’nun ne haysiyyetine, ne izzetine, ne hikmetine, ne rahmetine, ne keremine, ne lütfuna, ne de şefkatine yakışır. 

Lügat: hizmetkâr, peygamber, tahakkuk, elbette, fabrika, irtikâb, gönder, götürü, hadsiz, hikmet, hizmet, mahkûm, şefkat