Öyle ise, dâr-ı âhiret vardır, haşr-i cismânî olacaktır. Ehl-i îmân ve táatın her bir uzvuna mukábil onlara münâsib mükâfât verileceği gibi; ehl-i küfür ve isyânın her bir uzvuna da onlara lâyık cezâ verilecektir. Zîrâ, ehl-i îmân ve táat, maddî ve ma‘nevî cihâzâtını emir dâiresinde isti‘mâl etmiştir. Ehl-i küfür ve isyân ise, bu cihâzları evâmir-i İlâhiyye dâiresinde kullanmayıp nefis hesâbına çalıştırmıştır. Bu cihâzâtın sáhib ve mâliki olan Hakîm-i Mutlak, elbette her birine lâyık oldukları mükâfât veyâ cezâyı vermesi, Hakîm isminin muktezásıdır.

Demek, şu kâinâtta âsârı görünen “hikmet” fiili, “Hâkim, Hakîm ve Hakem” bir Zât’ı gösterir. Bu kâinâtta tasarruf eden o Zât-ı Zü’l-Celâl, “Hâkim”dir. Bütün çiçeklerin sahîfe-i a‘mâllerini, târîhçe-i hayâtlarını ve fihriste-i cihâzâtlarını intizámla, ya‘nî bir kánûnla çiçeklerin tohumlarında derc etmesi bunun bir misâlidir. Kezâ, o Zât-ı Zü’l-Celâl, “Hakîm”dir. İnsânın üç yüz altmış a‘zásının her birinde pek çok maslahat ve fâidelere riáyet etmesi bunun bir delîlidir. Kezâ, o Zât-ı Zü’l-Celâl, “Hakem”dir. İnsânı kâinâta bir fihriste, bin bir ismine âyine ve kâinâtı ve esmâ-i İlâhiyyeyi keşfedecek anahtarlar külçesi mâhiyyetinde yaratması, bunun şâhididir. Bütün bunlar birer fiildir. Bu fiillerin arkasında Hâkim, Hakîm ve Hakem bir Zât’ın varlığı akıl ve kalb gözüne görünür. Elbette, böyle nihâyetsiz hikmet sáhibi bir Zât, îmân ve ubûdiyyetle hükûmetinin cenâh-ı himâyesine ilticâ edenleri taltíf edecek, hikmet-i hükûmete inkâr ve isyân ile mukábele eden ásíleri ise cezâlandıracaktır. Mâdem bu dünyâda o hikmete muvâfık bir mükâfât ve cezâ görünmüyor. Elbette, o hikmete muvâfık bir mükâfât ve cezâ mahalli olacaktır. Lisân-ı şer‘í’de bu mahallere “Cennet ve Cehennem” denir.

Hulâsa: Mezkûr îzáhattan anlaşıldı ki; kâinâtta tecellî eden “hikmet” sıfatının makámı ve “Hâkim, Hakîm ve Hakem” isimleri lüzûm derecesinde âhireti iktizá ve vücûb derecesinde bâkí bir álemi istilzâm ve zarûret derecesinde mükâfât ve mücâzât için haşir ve neşri ister. Mâdem şu kâinâtta hikmet sıfatı bi’l-müşâhede görülüyor. Kâinâtta bu kadar hikmet ve maslahatları gözeten bir Zât, haşri getirmemekle, elbette hikmetini abesiyyete inkılâb ettirmeyecektir. 

Lügat: hakîm-i mutlak, cehennem, maslahat, tasarruf, elbette, hükûmet, mahalle, fihris, hikmet, mezkûr, âhiret, fâide, inkâr, külçe, âhire