etmiştir. Ne kadar mat‘úmât varsa, o kadar mîzâncıkları ona yüklemiştir. İnce ince damarlar hâlinde hepsi dilin içinde mevcûddur. O Hakîm-i Mutlak, o dilde bu kadar hadsiz mîzâncıkları nasıl yerleştirmiş, akl-ı beşer bunu ihâta edemez. Öyle ise, kim bütün mat‘úmâtı yaratmışsa, o mat‘úmâtın ayrı ayrı tadlarını tadıp anlayacak, tartıp değer biçecek ma‘nevî mîzâncıkları dil üzerinde yerleştiren de O’dur.

 Demek, Hakîm-i Mutlak, insânın dilini yaratırken, her çeşit mat‘úmâtı ölçüp tartacak âletlerle techîz eylemiştir. Şâyet insânın ve dilin sonu yokluk ise, niçin bu insânı ve dili bu kadar fâideli ve maslahatlı vücûda getirsin? Böyle bir netîce için mi bunlar yaratıldı? Hâşâ ve kellâ! O hâlde, kim bu özelliği ve görevi dile vermiş ise, o dili yok etmeyip ibká eden de O’dur. Zîrâ, o Zât, Hakîm-i Mutlak’tır.

Bu dildeki kuvvelerin çalışması, bir hikmet fiiline delâlet eder. Hikmet fiili ise, Hakîm bir Zât’ı gösterir, Hakîm bir zât ise, Elláh’tır. Mâdem Elláh, Hakîm’dir. Öyle ise, abes iş yapmaz. Mâdem dünyâda mevcûdâtın vazífeleri yüksektir. Öyle ise, bu mevcûdât ölümle yok olup gitmez. O hâlde, haşir hakdır ve gelecektir. Bu dil için bütün mat‘úmâtı ebediyyen tadacak bir yer ihzár etmiştir. Bu dünyâda iken tadamadığı şeyler ve lezzetler var. Orada hepsini tattırır. Onu orada tam ma‘nâsıyla tatmîn eder.

Evet, bir ağaca taktığı netîceler, fâideler, meyveler mikdârınca her bir zî-hayâta, husúsan insâna, bâ-husús lisân gibi her bir uzvuna o derece hikmetleri, maslahatları takmakla, kendisinin Hakîm-i Mutlak olduğunu isbât edip gösteren bir Zât’ın; bütün hikmetlerin ve fâidelerin en büyüğü olan haşri, Cennet’i, bekáyı ve likáyı vermemesi hîç mümkün müdür? En büyük hikmet odur ki, şu vücûdu yok etmesin. Şâyet yok ederse, bundan daha ma‘nâsız ve abes bir iş olur mu? Demek, hikmeti hikmet eden, ni‘meti ni‘met eden, elbette saádettir, bekádır, likádır. Kur’ân’ın ma‘nevî tefsîri olan “Risâle-i Nûr” eserlerinde bu konu şöyle îzáh edilmektedir:

“Hılkat-i kâinâtta bir hikmet-i tâmme görünüyor. Evet, ınâyet-i ezeliyyenin timsâli olan hikmet-i İlâhiyye, kâinâtın umûmunda gösterdiği maslahatların riáyeti ve hikmetlerin iltizâmı lisânı ile, saádet-i ebediyyeyi i‘lân eder. Çünkü, saádet-i ebediyye olmazsa, şu kâinâtta bi’l-bedâhe sâbit olan hikmetleri, fâideleri, mükâbere ile inkâr   etmek  lâzım  gelir.” [489]

Lügat: hakîm-i mutlak, ebediyyen, ezeliyye, maslahat, elbette, ediyye, hadsiz, hikmet, fâide, inkâr, sinin