átıl durumda olan fazla damarlar görünüyor. Fenn-i tıbbın tesbîtiyle anlaşılıyor ki, bu damarlar fazla değil, çok faydası var. Meselâ; kalb damarlarının tıkanması ve faáliyyet göstermemesi durumunda, o damarlar alınıp kalb damarlarının yerine nakledilmektedir. İşte, insân vücûdunun her bir uzvunda öyle hikmetler ve fâideler gözetilmiş ki; günümüz insânları o hikmet ve fâidelerden ancak bir kısmını anlayabilmiştir. O hikmet ve fâideler, sayılamayacak kadar çoktur.

Üstâd Bedîuzzamân (ra) Hazretleri, a‘zá-yı insâniyyenin her birine takılan fâide ve maslahatları, gelecek âyet-i kerîmelerin tefsîri sadedinde şöyle îzáh ediyor:

“سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْاَعْلٰىۙ ۞ اَلَّذ۪ى خَلَقَ فَسَوّٰىۙ ۞ وَالَّذ۪ى قَدَّرَ فَهَدٰىۙ

sırrınca: umûm eşyâda, husúsan zî-hayât masnûlarda hikmetli bir kalıbdan çıkmış gibi her şeye bir mikdâr-ı muntazam ve bir súret, hikmetle verildiği ve o súret ve o mikdârda maslahatlar ve fâideler için eğri büğrü hudûdlar bulunması; hem müddet-i hayâtlarında değiştirdikleri súret-i libâsları ve mikdârları yine hikmetlere, maslahatlara muvâfık bir tarzda mukadderât-ı hayâtiyyeden terkîb edilen ma‘nevî ve muntazam birer súret, birer mikdâr bulunması, bi’l-bedâhe gösterir ki: Bir Kadîr-i Zü’l-Celâl’in ve bir Hakîm-i Zü’l-Kemâl’in kader dâiresinde súretleri ve biçimleri tertîb edilen ve kudretin destgâhında vücûdları verilen o hadsiz masnûát, o Zât’ın vücûb-i vücûduna delâlet, ve vahdetine ve kemâl-i kudretine hadsiz lisân ile şehâdet ederler. Sen kendi cismine ve a‘zálarına ve onlardaki eğri büğrü yerlerin meyvelerine ve fâidelerine bak! Kemâl-i hikmet içinde kemâl-i kudreti gör.” [488]

Bir ağaca ne kadar yaprak, çiçek ve meyve takılmışsa, her bir insâna, belki o insânın her bir uzvuna o kadar hikmetler ve maslahatlar takılmıştır. Meselâ; insâna hadsiz mat‘úmâtı tadacak bir dil ihsân edilmiştir. Dünyâda ne kadar tadılacak ni‘met varsa, dil hepsini tadar. Tadını anlar. Bir de tartar, ölçü koyar. “Değeri bu kadardır” diye ona bir fiyat biçer. Álemde ne kadar mat‘úmât ve meşrûbât varsa, o Hakîm-i Mutlak, hepsinin ölçüsünü dilde derc etmiştir. Meselâ; şu ânda dünyânın güney yarım küresinde görmediğin bir meyve veyâ bir sebze var. Onu al, dilinle tat. Dilin, hemen onu tartıp ona bir değer biçer. Onun özel bir tadı olduğunu sana bildirir. Demek, dilin üstünde onu anlayacak ma‘nevî bir ölçü ve terâzî vardır. Mün‘ım-i Kerîm, bütün taámların ölçüsünü dilde derc

Lügat: hakîm-i mutlak, maslahat, mukadder, muntazam, udre(t), hadsiz, hikmet, fâide, sinin