“Her bir nev‘de, her bir ferdde hikmetlere, maslahatlara riáyet eden ve ınâyet-i ezeliyyenin timsâli olan hikmet-i tâmme, saádet-i ebediyyenin gelmesini tebşîr ediyor. Çünkü, aksi hâlde, bedâhetle ikrâr ve tasdîk ettiğimiz şu hikmetleri ve fâideleri inkâr etmemiz lâzım gelir. Çünkü, o fâidelerin, o hikmetlerin, o maslahatların her birisi zıddına inkılâb ederler. Bu hâl ise, safsatadır.” [490]

Şâyet haşir olmazsa, ya gözle görünen bu hikmet inkâr edilecek, bu mümkin değildir. Ya da bu hikmet fiilinin Hakîm bir fâili kabûl edilecektir. Elbette, o hikmetin muktezásı olarak, o Hakîm Zât’ı kabûl edenler taltíf, inkâr edenler ise cezâlandırılacaktır. Mâdem o taltíf ve cezâ, bu dünyâda tam ma‘nâsıyla tahakkuk etmiyor. Öyleyse, başka bir yerde tam ma‘nâsıyla tahakkuk edecektir.

Kâinâtta hîç bir şey abes yaratılmadığı ve sáhibsiz ve başı boş olmadığı gibi; insân da abes yaratılmamıştır, sáhibsiz ve başı boş bırakılmamıştır. Teklîfî kánûnlarla insânın ef‘ál, akvâl ve ahvâli tanzím edilmiş ve insân mükellef tutulmuştur. O hâlde, insân, her fiilinden, her sözünden, her hâlinden sorumludur. Bir gün gelecek, her insân, görmesinden, işitmesinden, konuşmasından, yürümesinden ve hâkezâ her fiilinden, her sözünden, her hâlinden hesâba çekilecektir. Bu álemde her şeyin bir yaratılış gáyesi vardır.

Her şey, o yaratılış gáyesine muvâfık hareket etmektedir. İnsânın da bu dünyâya gönderilmesinin hikmet ve gáyesi, Hálık-ı Kâinât’ı tanımak, O’na îmân edip itáat etmektir. Elbette, yaratılış gáyesine muvâfık hareket edenler mükâfâtlandırılacak, muhálefet edenler ise cezâ görecektir. Her insân, haşir meydânında bütün ef‘ál, akvâl ve ahvâlinden hesâba çekilecektir. Eğer ef‘ál, akvâl ve ahvâli Kitâb ve Sünnete muvâfık ise mükâfât görecek, muhálif ise cezâ çekecektir. O hâlde, ey insân! Ef‘ál, akvâl ve ahvâline çok dikkat et! Bütün ef‘ál, akvâl ve ahvâlini Kitâb ve Sünnetin mîzânlarıyla tart!

Kâinâtta abesiyyet görünmediği gibi, bizim a‘zálarımızda da görünmüyor. Bütün bunlar hikmet fiilini gösterir. Bu fiilin elbette bir fâili vardır. O Fâil-i Hakîm, bu álemi başı boş bırakmadığı gibi; senin ef‘ál-i ihtiyâriyyeni de başı boş bırakmaz. Álem tekvînî kánûnlarla mahkemeye gidecek, sen de teklîfî kánûnlarla mahkemeye çıkacaksın! İşte, aklı başında olanlar, bu kâinâttaki hikmet-i İlâhiyyeyi gördükten sonra, bir muhâkeme gününün var olduğunu anlarlar. Kâinât

Lügat: ebediyyen, ezeliyye, maslahat, tahakkuk, elbette, hareket, mahkeme, safsata, dikkat, ediyye, gönder, hikmet, kilece, sünnet, fâide, inkâr, sinin