kendileri hakkında vaz‘ edilen kánûnlara itáat ederler. Şâyet mevcûdât-ı álem, kendileri için vaz‘ edilen tekvînî kánûnlara itáat etmezse, kâinâtın nizám ve intizámı bozulur ve álem harâb olur.

Âlemdeki bu tasarrufât-ı İlâhiyye, Cenâb-ı Hakk’ın كُنْ “Ol!” emri ile vücûda gelmekte ve her mevcûd, bu emre boyun eğmektedir. كُنْ emr-i İlâhîsi, “ilim, irâde ve kudret” sıfatlarını birden tazammun eder. Bu sebeble كُنْ emrinde, vücûda gelecek eşyânın; nasıl olacağı, ne olacağı ve ne kadar kolay vücûda geleceği hakíkatleri mevcûddur. كُنْ emrini alan her şey, o emre itáat eder. Çünkü, o emir, Hâkim-i Mutlak’tan gelmiştir. Emrin nizámnâmesine “kánûn”, emri verene “Hâkim”, kâinâtın her yerinde bu kánûnun tatbîk edilmesine de “hikmet” denilir.

Demek, mevcûdât-ı álemin her biri, birer me’mûrdur. Hâkim-i Mutlak’tan gelen evâmire mutlak súrette itáat ve inkıyâd ederler. Kâfirin vücûdundaki zerrât da tekvînî olarak emr-i İlâhîyi dinleyip itáat ettiği hâlde, kâfir kendi irâdesiyle Elláh’tan gelen teklîfî evâmiri kabûl etmeyip inkâr eder.

Mâdem Elláh (cc) Hâkim’dir ve hâkimiyyetini, bu kâinâtta âsârı görünen kánûnlarla ihsâs ettiriyor. Hem o Hâkim-i Mutlak’a, bütün kâinât îmân ve itáat ederken; kâfir îmân ve itáat etmiyor. Hem o kánûnlara itáat edenlere mükâfât, isyân edenlere mücâzât vermek, o hâkimiyyetin şe’nidir. Bununla berâber, îmân ve itáat edenler mükâfât almadan, inkâr ve isyân edenler de cezâ görmeden buradan göçüp gidiyorlar. Şâyet her birine şâyeste mükâfât ve cezânın tahakkuk edeceği bir diyâr-ı âher bulunmazsa, bunda abesiyyet görünür. Bu kâinâtın sáhibi ise, böyle bir abesiyyetten münezzehtir.

Demek, âhiretin vücûdu haktır ve sâbittir.

Bununla berâber, o Hâkim-i Mutlak, o mükâfât ve mücâzâtın ba‘zı emârelerini ba‘zan burada dahi ihsâs ettiriyor. Peygamberlerin ve ümmetlerinin mazhar oldukları ihsân ve  ikrâm-ı İlâhî, bir mükâfât-ı kübrâyı ihsâs ettiği gibi; muháliflerine gelen semâvî ve Arzí belâ ve musíbetler de, bir mücâzât-ı kübrâyı ihsâs etmektedir. Bu mükâfât ve mücâzât, burada tam ma‘nâsıyla görülmediğine göre; demek bir mahkeme-i kübrâya bırakılmıştır. Aksi hâlde, kâinâtta hadsiz delîlleri bulunan hikmet-i şâmilenin intıfâsı lâzım gelir. Bu ise, muhâl ender

Lügat: hâkimiyyet, tasarrufât, peygamber, tahakkuk, tasarruf, tazammun, mahkeme, udre(t), âmir(e), hadsiz, hikmet, âhiret, inkâr, kâfir, âhire, âmile