dalar takması gösteriyor ki; nihâyetsiz bir hikmet eliyle iş görülüyor.

“Hem her şeyin san‘atında nihâyet derecede intizám bulunması gösterir ki, nihâyetsiz bir hikmet ile iş görülüyor. Evet, güzel bir çiçeğin dakík programını, küçücük bir tohumunda derc etmek; büyük bir ağacın sahîfe-i a‘mâlini, târîhçe-i hayâtını, fihriste-i cihâzâtını küçücük bir çekirdekte ma‘nevî kader kalemiyle yazmak; nihâyetsiz bir hikmet kalemi işlediğini gösterir.

“Hem her şeyin hılkatinde gáyet derecede hüsn-i san‘at bulunması; nihâyet derecede hakîm bir Sáni’ın nakşı olduğunu gösterir. Evet, şu küçücük insân bedeni içinde bütün kâinâtın fihristesini, bütün hazâin-i rahmetin anahtarlarını, bütün esmâlarının âyinelerini derc etmek; nihâyet derecede bir hüsn-i san‘at içinde bir hikmeti gösterir. Şimdi, hîç mümkün müdür ki, şöyle icrâât-ı rubûbiyyette hâkim bir hikmet; o rubûbiyyetin kanadına ilticâ eden ve îmân ile itáat edenlerin taltífini istemesin ve ebedî taltíf etmesin?” [482]

Âlemde nizámsız, intizámsız, fâidesiz, abes ve çirkin hîç bir şey yoktur. Bütün bunlar, bâhir bir hikmete delâlet eder. Eğer bu kadar hadsiz hikmetlerle halk ve idâre edilen bu álemin sonu yoklukla netîcelense; o nizám ve intizám, o hikmet ve maslahat, o hüsn-i san‘at ve kemâl, abes ve boşu boşuna olur. Nihâyet derecede hikmetle iş gören bu álemin sáhib ve mutasarrıfı da, hâşâ sefîh bir oyuncu olur. Eğer haşr-i cismânî olmazsa, insân ve mevcûdât ölümle ademe, hîçliğe, yokluğa mahkûm olsa; bu durumda hikmet, abesiyyete inkılâb eder. Hâşâ! Kâinâtın şehâdetiyle, Hakîm olan Elláh, böyle abes iş yapmaktan münezzehtir.

Gece ve gündüzün, kış ve yazın intizámı ve bu intizám içinde mevcûdâtın hikmetle vücûd bulması isbât eder ki; mevcûdât yok olmuyor, buradan başka bir áleme intikál ediyor. O Hakîm Zât, bu álemi hikmetle doldurup boşaltıyor. Zîrâ, mevcûdâtın yokluğa gitmesi, kâinâtta tezáhür eden hikmet fiiline zıddır.

Kâinâtı böyle nizám ve intizám dâhılinde halk eden, her şeye binlerce fâide ve maslahat takan, bütün mevcûdâtı hüsn-i san‘atta yaratan bir Zât-ı Alîm-i Hakîm, hîç mümkün müdür ki, böyle muhteşem bir álemi harâb ettikten sonra daha muntazam, daha álî ve daha mükemmel bir súrette tekrâr iáde etmesin, ikinci kez bir daha yaratmasın? Şâyet âhiret álemi olmazsa, şu kâinâtta icrâ olunan bütün bu hakîmâne faáliyyet boşu boşuna gider, abes olur. Bu ise, o Alîm-i

Lügat: maslahat, muhteşem, muntazam, program, fihris, hadsiz, hikmet, mahkûm, âhiret, çirkin, bâhir, fâide, âhire