Hakîm’in hikmetine taban tabana zıddır. Kur’ân’ın ma‘nevî tefsîri olan “Risâle-i Nûr”un “Lem‘alar” adlı eserinde deniliyor ki:

“Bir Sáni-ı Hakîm ve gáyet hikmetli bir usta, bir sarayın her bir taşında yüzer hikmeti hassâsiyyetle ta‘kíb etse, sonra o saraya dam yapmayıp boşu boşuna harâb olmasıyla ta‘kíb ettiği hadsiz hikmetleri záyi‘ etmesini hîç bir zî-şuúr kabûl etmediği; ve bir Hakîm-i Mutlak, kemâl-i hikmetinden bir dirhem kadar bir çekirdekten yüzer batman fâideleri, gáyeleri, hikmetleri dikkatle ta‘kíb ettiği hâlde, dağ gibi koca ağaca bir dirhem kadar bir tek fâide, bir tek küçük gáye, bir tek meyve vermek için o koca ağacın pek çok masárıfını yapmakla, kendi hikmetine bütün bütün zıd ve muhálif olarak müsrifâne bir sefâhet irtikâb etmesi hîç bir cihetle imkânı olmadığı gibi; aynen öyle de, bu kâinât sarayının her bir mevcûdâtına yüzer hikmet takan ve yüzer vazífe ile techîz eden, hattâ her bir ağaca meyveleri adedince hikmetler ve çiçekleri adedince vazífeler veren bir Sáni-ı Hakîm, Kıyâmet’i getirmemekle ve haşri yapmamakla, bütün hadd ü hesâba gelmeyen hikmetleri ve nihâyetsiz vazífeleri ma‘nâsız, abes, boş, fâidesiz záyi‘ etmesi, o Kadîr-i Mutlak’ın kemâl-i kudretine acz-i mutlak verdiği gibi; o Hakîm-i Mutlak’ın kemâl-i hikmetine hadsiz abesiyyet ve fâidesizliği ve o Rahîm-i Mutlak’ın cemâl-i rahmetine nihâyetsiz çirkinliği ve o Ádil-i Mutlak’ın kemâl-i adâletine nihâyetsiz zulmü vermek demektir. Ádetâ, kâinâtta herkese görünen hikmet, rahmet, adâleti inkâr etmektir. Bu ise, en acîb bir muhâldir ki; hadsiz bâtıl şeyler, içinde bulunur. Ehl-i dalâlet gelsin, baksın; gireceği ve düşündüğü kendi kabri gibi, kendi dalâletinde ne derece dehşetli bir zulmet, bir karanlık ve yılanların, akreplerin yuvası bir kuyu olduğunu görsün. Ve âhirete îmân ise, Cennet gibi güzel ve nûrânî bir yol olduğunu bilsin, îmâna girsin.” [483]

Şimdi, kâinâtta tezáhür eden hikmet-i İlâhiyyenin mezkûr üç delîlini tafsílâtlı bir súrette misâllerle îzáh etmeye çalışacağız:

Hikmet-i İlâhiyyenin Vücûdunun Birinci Delîli: “Her şeyin kánûn dâiresinde yapılması ve idâre edilmesi”dir.

Kâinâttaki nizám ve intizám, kánûn dâiresinde iş görüldüğünün delîlidir. Güneş, nizám ve intizámın maddî zenbereği olduğundan, “Hâkim” isminin tecellîsi onda daha záhir bir súrette görünüyor. Bu sebeble, en evvel misâl olarak onu zikredeceğiz:

Lügat: hakîm-i mutlak, ehl-i dalâlet, dehş(e), irtikâb, udre(t), birinc, dehşet, dikkat, dirhem, hadsiz, hikmet, mezkûr, âhiret, çirkin, fâide, imkân, inkâr, âhire