bir kánûn dâhılindedir. Ve hâkezâ, şu memlekette her şey, bir kánûn dâiresinde vazífesini îfâ ediyor. Âfâkí dâirede bir nizám, bir fâide, bir hüsn-i san‘at müşâhede edildiği gibi; enfüsî dâirede dahi zerrât-ı vücûddan tut tâ a‘zá-yı insâniyyeye kadar her şeyde bir nizám, bir fâide, bir hüsn-i san‘at var olduğu müşâhede ediliyor. Enfüsî dâirede görünen bu nizám, fâide ve hüsn-i san‘at; âfâkta icrâ olunan tekvînî kánûnların netîcesinde vücûda gelmektedir. Mâdem tekvînî kánûnların icrâsı sebebiyle hem âfâkta, hem de enfüste böyle şedîd bir nizám te’sîs edilmiştir. Bu ise, bir nâzımın varlığını gösterir. Álemin fenâ bulmasıyla, bu nizám ve intizám-ı álem bozuluyor. Eğer başka bir yerde bu düzen-i álem daha mükemmel olarak devâm etmezse, elbette bu memlekette görünen bütün bu icrââtlar abes olur. Bu ise, o Zât-ı Hakîm’in hikmetine bütün bütün zıddır. O hâlde, hikmet-i İlâhiyyenin tam ma‘nâsıyla tezáhür edeceği bir diyâr-ı âhere gidiliyor.

Kâinâtta ve insân vücûdunda cârî olan tekvînî kánûnlar sâyesinde nizám ve intizámı, fâide ve hüsn-i san‘atı gözlere gösteren o Zât-ı Hakîm; elbette insânın akvâl, ef‘ál ve ahvâlini nizámsız ve intizámsız bırakmayacak, onları da teklîfî kánûnlar sâyesinde nizám ve intizám altına alacaktır. Mâdem nev-ı beşer, teklîfî kánûnlarla mükellef kılınmıştır. Elbette, bu teklîfe göre bir muhâsebe-i a‘mâl olacaktır. Mâdem bu memlekette böyle bir muhâsebe görünmüyor. Demek, başka bir memlekette bir mahkeme-i kübrâ olacaktır. Kur’ân’ın ma‘nevî tefsîri olan “Risâle-i Nûr”un “Sözler” adlı eserinde şöyle deniliyor:

“Hîç mümkün müdür ki: Zerrelerden Güneş’lere kadar cereyân eden hikmet ve intizám, adâlet ve mîzânla rubûbiyyetin saltanatını gösteren Zât-ı Zü’l-Celâl, rubûbiyyetin cenâh-ı himâyesine ilticâ eden ve hikmet ve adâlete îmân ve ubûdiyyetle tevfîk-ı hareket eden mü’minleri taltíf etmesin, ve o hikmet ve adâlete küfür ve tuğyân ile isyân eden edebsizleri te’dîb etmesin? Hâlbuki, bu muvakkat dünyâda o hikmet, o adâlete lâyık binden biri, insânda icrâ edilmiyor, te’hír ediliyor. Ehl-i dalâletin çoğu cezâ almadan; ehl-i hidâyetin de çoğu mükâfât görmeden buradan göçüp gidiyorlar. Demek, bir mahkeme-i kübrâya, bir saádet-i uzmâya bırakılıyor.

“Evet, görünüyor ki; şu álemde tasarruf eden Zât, nihâyetsiz bir hikmetle iş görüyor. Ona bürhân mı istersin? Her şeyde maslahat ve fâidelere riáyet etmesidir. Görmüyor musun ki: İnsânda bütün a‘zá, kemikler ve damarlarda, hattâ bedenin hüceyrâtında, her yerinde, her cüz’ünde faydalar ve hikmetlerin gözetilmesi, hattâ ba‘zı a‘zásı, bir ağacın ne kadar meyveleri varsa, o derece o uzva hikmetler ve fay-

Lügat: ehl-i dalâlet, maslahat, memleket, saltanat, tasarruf, cereyân, elbette, hareket, mahkeme, enfüsî, hikmet, tersin, fâide