inkılâbı, hep hikmet fiilinin eserleridir. Kâinâtta cârî olan bu kánûnlar, Hâkim bir Zât’ın vücûduna delâlet eder.

İkincisi: “Maslahatlı ve fâideli iş yapmak”tır. Hakîm ismi bu ma‘nâyı ifâde eder. Meselâ; her bir ağaca yaprakları, çiçekleri ve meyveleri adedince fâideler, her bir insâna a‘záları sayısınca hikmetler takılıyor. Hîç bir şey abes yaratılmıyor. Her bir mevcûdda görünen pek çok maslahat ve fâideler, Hakîm bir Zât’ın vücûduna delâlet eder.

Üçüncüsü: “Her şeyi san‘atlı yapmak”tır. Hakem ismi bu ma‘nâyı ifâde eder. Meselâ; her bir ağaç, yaprak, çiçek ve meyvelerle tezyîn ediliyor; her bir insân da maddî ve ma‘nevî cevârîh ve cihâzâtla süslendiriliyor. Her şeyde görünen hüsn-i san‘at, Hakem bir Zât’ın vücûduna delâlet eder.

Hikmetin bu üç ma‘nâsına birden “intizám” denilir. Bütün bu eserler bir hikmet fiilini, hikmet fiili ise Hâkim, Hakîm ve Hakem bir Zât’ı gösterir.

Mâdem Elláh Hâkim, Hakîm ve Hakem’dir. O hâlde, yedi sıfât sáhibidir. Zîrâ, hikmet fiili, “hayât, ilim, sem‘, basar, irâde, kudret, kelâm” sıfatlarını iktizá eder. Bu yedi sıfâta sáhib olmayan bir zât, şu álemde nizám ve intizámı vaz‘ edemez.

Şimdi kâinâtın neresine bakarsan bak, bir kánûnun hükümfermâ olduğunu göreceksin. O kánûnlar dâiresinde şu kâinâtta tasarruf eden Zât’a, “Hâkim-i Mutlak” denilir. Hem zerreden Arş’a kadar her şeyde pek çok fâide ve maslahatlar gözetilmektedir. Meselâ; Güneş, Ay ve yıldızların hareketinde, pek çok fâide ve maslahatlar vücûda gelmektedir. Fâide ve maslahatlara yönelik iş yapan Zât’a “Hakîm-i Mutlak” denilir. Hem her şey san‘atlı ve dengeli yaratılmaktadır. Ya‘nî, her şey, en güzel bir şekilde yaratılmış birer antika san‘at eseridir. Bu ise, “Hakem” bir Zât’ı gösterir.

Demek, zerreden Arş’a kadar her şey Hâkim, Hakîm ve Hakem bir Zât’a delâlet ediyor. Bâ-husús ahsen-i takvîmde yaratılan insân, o hikmet sáhibini daha záhir ve bâhir bir tarzda gösteriyor.

Şu kâinâta bak! Her şey ne kadar düzenlidir. Güneş’e, Ay’a, yıldızlara dikkat et! Bir kánûna bağlanmış, o kánûn netîcesinde nizám ve intizám içinde hareket ediyorlar. Gece ve gündüzü seyret! İki mutí‘ asker gibi nizám ve intizámla biribirini ta‘kíb ediyorlar. Gece ve gündüzün ihtilâfı, ya‘nî birinin kısalıp diğerinin uzaması

Lügat: hakîm-i mutlak, maslahat, tasarruf, hareket, udre(t), antika, dikkat, hikmet, bâhir, fâide, şekil